Chiếc bè qua sông

Tiếng chuông chùa vừa dứt, trong thiền đường vẫn còn phảng phất mùi trầm ấm. Một người đàn ông trung niên ngồi ở góc phòng, hai tay đặt trên đầu gối, lưng hơi còng. Anh cố giữ thân cho ngay ngắn, nhưng đôi mày cứ nhíu lại, mồ hôi lấm tấm trên trán. Anh hít vào một hơi thật sâu, rồi thở ra, cố đếm từ một đến năm. Nhưng chưa kịp đến ba, một ý nghĩ chợt lóe lên: "Hôm qua mình quên trả lời email cho sếp, chắc ngày mai bị nhắc nhở mất." Thế là hơi thở biến mất, anh lại chìm vào mớ suy nghĩ hỗn độn.

Anh đã đến ngôi chùa này được ba tháng, kể từ khi nghe một bài pháp thoại về thiền định. Anh mơ ước được ngồi thiền, được vào định, được giải thoát. Anh mua rất nhiều sách, đọc về tứ thiền, về thần thông của các bậc thánh, về sự giác ngộ vô thượng. Anh tưởng tượng mình sẽ sớm đạt được những điều đó, chỉ cần ngồi xuống là tâm sẽ lặng yên như nước hồ thu. Nhưng sự thật phũ phàng: mỗi lần ngồi thiền, tâm anh lại như một con khỉ chuyền cành, hết nghĩ chuyện này lại nghĩ chuyện kia. Những ý nghĩ ấy thường là sai lầm, bậy bạ, ác độc, hoặc không cần thiết. Anh không thể giữ được hơi thở quá năm nhịp. Anh ngồi mà lòng đầy bực bội, đau nhức, chỉ muốn xả thiền ngay lập tức.

Một hôm, sau buổi thiền, anh lê bước ra khỏi thiền đường, mặt mày ủ rũ. Một vị thiền hữu lớn tuổi, người đã hướng dẫn anh từ những ngày đầu, nhẹ nhàng đến bên cạnh, hỏi: "Này huynh đệ, hôm nay ngồi thiền thế nào?" Anh thở dài, lắc đầu: "Tệ lắm! Cứ ngồi xuống là vọng tưởng ập tới, tôi không tài nào giữ được hơi thở. Tôi thấy mình chẳng tiến bộ chút nào." Vị thiền hữu mỉm cười hiền hậu, đặt tay lên vai anh: "Đừng nản. Huynh đệ đang ở giai đoạn đầu, căn cơ còn thấp. Quan trọng là đừng để tà tư duy dẫn dắt. Hãy tập thay những ý nghĩ xấu bằng những ý nghĩ tốt."

Anh ngạc nhiên hỏi: "Nhưng tôi nghe nói phải giữ hơi thở, phải quán vô thường, phải vào định chứ?" Vị thiền hữu ôn tồn giải thích: "Đó là mục tiêu xa, nhưng với người mới như huynh đệ, đừng vội nghĩ đến chuyện vào định. Hãy bắt đầu từ việc nhỏ: mỗi khi ngồi thiền, hãy tác ý ba điều: tôn kính Phật tuyệt đối, yêu thương chúng sinh vô hạn, và giữ tâm khiêm hạ tột cùng. Cứ nhắc đi nhắc lại những điều đó, thay vì để tâm chạy theo những chuyện vô bổ."

Người đàn ông nghe vậy, trong lòng có chút hoài nghi. Anh nghĩ: "Mình đến đây để học thiền, để vào định, sao lại bảo mình chỉ cần nghĩ những điều tốt đẹp? Đó đâu phải là thiền?" Nhưng vì kính trọng vị thiền hữu, anh cũng gật đầu làm theo. Ngày hôm sau, khi ngồi thiền, anh cố gắng tác ý: "Nguyện lòng tôn kính Phật tuyệt đối, nguyện lòng yêu thương chúng sinh vô hạn, nguyện giữ tâm khiêm hạ tột cùng." Nhưng chỉ được vài phút, những ý nghĩ cũ lại ùa về. Anh lại nghĩ đến chuyện bị sếp la, nghĩ đến hóa đơn tiền điện chưa đóng, nghĩ đến một người bạn đã nói xấu mình. Anh thấy mình thật vô dụng, ngay cả những ý nghĩ đơn giản cũng không giữ được.

Thấy anh chán nản, vị thiền hữu lại đến gần, khuyên nhủ: "Đừng nản chí. Người tu thiền như huynh đệ cần phải kiên trì. Hãy nhớ câu Phật dạy: 'Chánh pháp còn phải bỏ, huống là phi pháp.' Nhưng đừng hiểu lầm mà bỏ hết. Chánh pháp ở đây là chánh tư duy, là chiếc bè để qua sông. Còn phi pháp là tà tư duy, những ý nghĩ sai lầm, bậy bạ, ác độc, không cần thiết. Huynh đệ hãy dùng chánh tư duy để thay thế tà tư duy, như người dùng bè để qua sông vậy."

Anh ngẫm nghĩ về lời dạy đó. Anh nhận ra mình đã quá tham lam, muốn đạt được những điều cao xa mà quên mất rằng mình chỉ mới bắt đầu. Anh quyết tâm thay đổi cách tu tập. Mỗi ngày, anh chăm chỉ lễ Phật, sám hối, làm phước, và luôn nhắc mình tác ý năm điều chánh tư duy: tôn kính Phật, từ bi, khiêm hạ, quán vô thường, và quán thân tâm là khối tội lỗi. Anh cũng tìm đọc sách nhân quả, tập suy luận về nghiệp báo để thay thế những ý nghĩ xấu. Dần dần, anh thấy tâm mình bớt loạn động hơn. Những ý nghĩ xấu không còn xuất hiện thường xuyên như trước. Anh bắt đầu cảm nhận được hơi thở của mình, dù chỉ trong vài phút ngắn ngủi.

Một ngày nọ, trong lúc ngồi thiền, anh chợt nhận ra một điều: anh không còn phải cố gắng tác ý nữa. Lòng tôn kính Phật, tình yêu thương chúng sinh, sự khiêm hạ đã trở thành một phần trong con người anh. Anh không cần phải nghĩ về chúng, chúng tự nhiên hiện hữu trong mỗi hành động, mỗi lời nói của anh. Anh thấy mình thương yêu mọi người một cách tự nhiên, không cần phải nói ra. Anh thấy mình khiêm hạ, không còn kiêu ngạo như trước. Và khi anh buông bỏ được những suy nghĩ, dù là suy nghĩ tốt, tâm anh bỗng trở nên nhẹ nhàng, an tĩnh lạ thường. Hơi thở của anh trở nên sâu lắng, nhịp nhàng, và anh cảm nhận được sự thanh tịnh đang dần hiện hữu trong tâm hồn mình.

Từ đó, cuộc sống của anh thay đổi hẳn. Anh không còn bị những ý nghĩ tiêu cực dày vò. Anh biết ơn vị thiền hữu đã kèm cặp, chỉ dạy tận tình. Anh hiểu rằng, để đến được bờ bên kia, mình cần phải dùng chiếc bè chánh pháp, nhưng khi đã đến bờ, phải biết buông bè để bước lên. Sự buông bỏ đó không phải là từ bỏ Phật pháp, mà là để cho những điều tốt đẹp ấy thấm sâu vào tâm hồn, trở thành bản chất của mình. Anh tiếp tục ngồi thiền mỗi ngày, nhưng không còn mong cầu vào định nữa. Anh chỉ lặng lẽ theo dõi hơi thở, để tâm an trú trong hiện tại, và cảm nhận niềm an lạc đang lớn dần theo từng hơi thở.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng tu thiền không phải là chuyện một sớm một chiều. Mỗi người có một căn cơ khác nhau, cần phải biết mình đang ở đâu để dụng công cho đúng. Người mới bắt đầu, căn cơ còn thấp, không nên vội mơ ước vào định, mà phải dùng chánh tư duy để thay thế tà tư duy, chuyển hóa những ý nghĩ xấu thành ý nghĩ tốt. Khi chánh tư duy đã thuần thục, trở thành bản chất, thì phải buông bỏ cả những suy nghĩ đó để tâm được an trú, mới có thể tiến xa hơn trên con đường thiền định. Đừng bao giờ bỏ rơi những người mới tu, hãy là thiện hữu tri thức kèm cặp họ, như chiếc bè đưa người qua sông.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang