Chiếc bát rỗng của trưởng lão Potila

Tiếng chuông chùa vừa dứt, giảng đường vẫn còn đông nghịt các vị tỳ kheo trẻ. Trên pháp tòa, trưởng lão Potila khép đôi mắt lại, giọng trầm ấm như suối chảy giữa rừng. Ông giảng về vô thường, về khổ, về con đường thoát ly, lời lẽ chậm rãi mà thấm thía. Các vị tỳ kheo trẻ ngồi dưới, người thì gật gù, người thì chắp tay như đang nuốt từng lời. Ai cũng nghĩ: "Vị thầy này thật là bậc đạo cao đức trọng!". Nhưng chính trưởng lão Potila, sau khi chấm dứt bài pháp, lại lặng lẽ bước xuống tòa, bóng dáng cô đơn in dài trên nền gạch nóng.

Potila nổi tiếng khắp tăng đoàn là một giảng sư tuyệt vời. Đức Phật đã tin tưởng giao cho ông trách nhiệm giáo thọ, dạy dỗ những tỳ kheo mới xuất gia. Nhờ những bài pháp rõ ràng, mạch lạc của ông, nhiều vị trẻ đã nương theo đó mà tinh tấn hành trì, có vị chứng đạo, có vị đắc quả. Vậy mà riêng ông, ngày lại ngày, đêm lại đêm, dù giảng hay đến mấy, dù hiểu giáo lý sâu đến mấy, tâm ông vẫn chưa một lần an trú trong thiền định. Ông vẫn là một cái bình rỗng, miệng nói được những dòng nước pháp nhưng lòng chưa từng thấm một giọt.

Đức Phật là bậc đại giác, Ngài biết rõ căn cơ và sự kẹt cứng trong tâm của Potila. Một hôm, giữa đại chúng, khi Potila vừa bước tới, Đức Phật gọi: "Này Potila rỗng, lại đây!". Potila sửng sốt, nhưng nghĩ chắc Phật gọi ai khác. Đức Phật lại gọi: "Potila rỗng, hãy đến đây!". Lần thứ ba, lần thứ tư, mỗi lần gọi tên ông, Đức Phật đều kèm theo chữ "rỗng". Lúc đầu ông tự nhủ: "Chắc Phật có ý gì đó". Nhưng rồi chữ "rỗng" ấy cứ theo ông mãi. Ra đường, các vị tỳ kheo trẻ nhìn ông, có người thì thầm: "Trưởng lão rỗng kìa!". Có người lại cười khẩy. Lòng tự trọng của một bậc thầy bị chạm đến tận cùng. Potila cảm thấy xấu hổ, không phải với Đức Phật, mà với chính các bạn đạo. Ông về phòng, ngồi lặng lẽ, nước mắt ứa ra: "Ta thuyết pháp cho bao người, vậy mà chính ta lại là kẻ rỗng tuếch hay sao?".

Những ngày sau đó, Potila không còn thiết tha gì đến việc giảng dạy nữa. Ông đến bên Đức Phật, quỳ xuống bạch: "Bạch Thế Tôn, con xin phép rời khỏi hội chúng đông đúc này. Con muốn tìm một nơi thanh vắng để chuyên tâm tu tập thiền định, mong mở được tâm linh, chứng được đạo quả". Đức Phật nhìn ông, ánh mắt hiền từ nhưng đầy ẩn ý, Ngài gật đầu. Potila được biết có một nơi kia, trong một khu rừng vắng, có ba mươi vị A La Hán đang cùng nhau tu tập. Ông liền tìm đến.

Khi tới nơi, Potila thấy các vị A La Hán đang ngồi tĩnh tọa dưới những tán cây. Ông đến trước vị trưởng lão lớn tuổi nhất, năm tay đảnh lễ, khiêm cung thưa: "Bạch ngài, con là Potila, xin ngài từ bi dạy cho con pháp tu". Vị trưởng lão ấy chỉ tay về phía một vị ngồi phía dưới: "Ông hãy đến vị kia mà xin học". Potila không một lời ca thán, lặng lẽ đến đảnh lễ vị thứ hai. Vị thứ hai lại chỉ xuống vị thứ ba. Cứ thế, từ vị trưởng lão này đến vị khác, mỗi người đều khiêm nhường chỉ ông xuống một bậc thấp hơn. Potila vẫn kiên nhẫn, không hề tỏ ra tự ái hay giận dữ. Đến cuối cùng, ông được chỉ đến một vị sa di còn rất trẻ, tuổi đời chỉ mới mười mấy, nhưng đã chứng quả A La Hán.

Vị sa di ấy đang ngồi trên bờ một cái ao nhỏ, đôi chân buông thõng. Potila đến, đảnh lễ, cung kính bạch: "Bạch ngài, con là Potila. Các bậc trưởng lão đã chỉ dạy con đến gặp ngài. Xin ngài hoan hỷ dạy cho con cách dụng công tu tập". Vị sa di nhìn ông, mỉm cười, rồi chỉ xuống mặt ao phẳng lặng: "Nếu ông muốn tu, vậy ông hãy nhảy xuống ao đi!". Potila không chút do dự, ông đứng dậy, giữ nguyên áo cà sa, bước thẳng xuống ao. Nước lạnh ngắt thấm vào từng lớp vải, bùn lún dưới chân, nhưng ông vẫn đứng đó, mắt nhìn lên bờ chờ đợi. Vị sa di thấy vậy, gật đầu hài lòng: "Thôi, ông lên đây!". Potila lê thân thể ướt sũng lên bờ, đứng lặng im trước mặt vị thầy trẻ tuổi.

Vị sa di khoan thai nói: "Ông hãy tưởng tượng một ngôi nhà có sáu cái cửa. Gió đi vào, mưa đi vào, tiếng ồn đi vào, làm cho người ngồi trong nhà không bao giờ được yên tĩnh. Vậy ông hãy đóng hết năm cái cửa lại, chỉ chừa một cái cửa mà thôi!". Potila nghe xong, trong lòng bừng sáng. Ông không cần hỏi thêm một lời nào. Ông đảnh lễ vị sa di, rồi tìm một gốc cây bằng phẳng, ngồi xuống, bắt chân kiết già. Ông nhắm mắt lại, và bắt đầu thực hành đúng như lời dạy: đóng hết năm cánh cửa của giác quan. Ông không còn nghe tiếng chim hót, không còn thấy màu sắc, không còn ngửi hương hoa, không còn nếm vị, không còn cảm giác xúc chạm. Ông chỉ còn giữ lại một cánh cửa duy nhất: đó là hơi thở và sự an trú trên toàn thân. Ông biết rõ thân mình đang ngồi, biết rõ hơi thở ra vào, biết rõ từng cảm giác trên da thịt. Tâm ông từ từ lắng đọng, chánh niệm sinh khởi, và ông dần dần đi sâu vào định.

Khi Potila đang ở trong trạng thái định sâu, bỗng nhiên trước mặt ông hiện ra một luồng hào quang rực rỡ. Đức Phật xuất hiện, đứng giữa không trung, ánh sáng tỏa ra khắp cả khu rừng. Ngài nhìn Potila với ánh mắt từ bi, rồi chậm rãi nói bài kệ: "Tu thiền sinh trí tuệ, bỏ thiền trí tuệ diệt. Biết rõ hai con đường trầm luân hay giải thoát. Vì vậy nên nỗ lực khiến trí tuệ tăng trưởng!". Vừa nghe dứt bài kệ, tâm Potila như được mở tung. Ông thấy rõ con đường mình đã đi, thấy rõ cái bản ngã mà ông đã ôm ấp bấy lâu nay trong sự nghiệp thuyết giảng. Giờ đây, mọi chấp trước tan biến, ông chứng ngay quả A La Hán, tâm hoàn toàn giải thoát.

Kể từ đó, trưởng lão Potila không còn là một cái bình rỗng nữa. Ông trở thành một vị thánh với trí tuệ viên mãn, nhưng vẫn giữ mãi hạnh khiêm cung. Ông hiểu rằng, sự thuyết giảng trước kia của ông chỉ là phương tiện, còn cứu cánh là sự chứng ngộ tâm linh. Và ông mãi mãi biết ơn những lời quở trách nghiêm khắc của Đức Phật, những lời dạy tưởng chừng như nhục mạ của vị sa di trẻ, tất cả đều là những nghịch hạnh đầy từ bi để đưa ông đến bờ giác ngộ.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về trưởng lão Potila dạy chúng ta rằng, đôi khi những lời quở trách, những nghịch cảnh trong tu hành lại chính là phương tiện để đánh thức chúng ta. Hãy buông bỏ cái ngã, đừng tự mãn với những thành tựu bên ngoài, mà phải luôn nỗ lực thực hành thiền định để trí tuệ tâm linh được tăng trưởng. Chỉ có sự chứng ngộ mới là mục đích tối hậu của đời người.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang