Chén trà nóng và đứa bé giữa ngày rét

Hơi nóng từ chén trà xanh bốc lên thành một làn khói mỏng, vừa chạm vào không khí lạnh đã tan ngay. Bên lề đường Hà Nội, người khách ngồi nép mình trên chiếc ghế thấp, hai bàn tay ôm quanh chén trà để tìm chút ấm áp. Gió mùa lùa qua dãy nhà, quất vào mặt buốt rát. Tiếng xe cộ vọng đến từng đợt, xen lẫn tiếng chén đặt xuống mặt bàn và tiếng người qua đường bước vội trong cái rét.

Người khách ấy đã có mấy năm tìm hiểu đạo, đến chùa tu tập và học cách nhìn lại chính mình. Trước kia, giữa phố đông, người ấy thường chỉ bận tâm đến công việc, những điều vừa ý hay trái ý, những chuyện hơn thua và những nỗi lo riêng. Nhưng qua thời gian tu học, tâm đã bớt xao động hơn. Bản ngã chưa thể hết, song sự chú ý dành cho cái tôi đã nhẹ đi đôi chút, để lòng có những khoảng trống yên tĩnh mà trước đây hiếm khi xuất hiện.

Hôm ấy, người khách không vui cũng chẳng buồn, không thương riêng ai mà cũng không ghét ai. Chỉ có hơi trà nóng chạm môi, vị chát dịu nơi đầu lưỡi và khoảng trời mùa đông xám nhạt trước mặt. Người bán trà nhìn khách, khẽ hỏi:

“Trời rét thế này, chén trà có đủ nóng không?”

“Đủ ấm rồi. Cảm ơn.”

“Ngày lạnh, ai cũng chỉ mong tìm được một chỗ tránh gió.”

Nghe câu nói ấy, người khách khẽ gật đầu. Một ý nghĩ thoáng qua: ai cũng cần một nơi tránh rét, nhưng đâu phải ai cũng có. Bàn tay đang giữ chén trà chợt siết lại, rồi thả lỏng. Người ấy nhìn dòng người trước mặt, tự nhắc mình đừng chỉ quanh quẩn với những lo toan của bản thân.

Đúng lúc ấy, từ phía xa xuất hiện một đứa bé. Em đi một mình, lủi thủi sát mép đường. Giữa bao nhiêu người mặc áo ấm, bộ quần áo trên người em lại mỏng manh đến nhói mắt. Gió thổi qua, lớp vải nhẹ ép sát vào thân hình gầy gò. Em không nhìn vào quán trà, cũng chẳng đưa mắt tìm kiếm sự chú ý. Hai cánh tay khẳng khiu buông bên người, những bước chân chậm chạp đưa em đi về phía trước.

Người khách ngừng uống. Chén trà vẫn ở sát môi nhưng ánh mắt đã dõi theo đứa bé. Khuôn mặt em xanh xao, hốc hác vì thiếu ăn; tay chân gầy đến mức những đường xương hiện rõ. Điều khiến lòng người khách thắt lại nhất là đôi mắt của em. Đó là đôi mắt lạc lõng, dại đi và gần như vô hồn, không cho thấy em đang mong chờ điều gì hay biết mình phải đi đâu.

“Đứa bé kia đi một mình sao?” người khách hỏi, mắt vẫn không rời em.

Người bán trà nhìn theo rồi đáp: “Tôi cũng không biết. Nó chẳng gọi ai, cũng không ghé vào đâu.”

“Trời lạnh thế này mà áo quần lại mỏng quá…”

“Ừ, nhìn mà xót.”

Đứa bé vẫn bước, không kể lể hoàn cảnh, không chìa tay xin xỏ, cũng không nhìn người khách lấy một lần. Thế nhưng nhờ những năm tháng tu tập, người khách bỗng cảm nhận được phần nào nỗi khổ đang phủ lên dáng người nhỏ bé ấy. Không cần em lên tiếng, cảnh tượng trước mắt đã nói đủ nhiều: thân thể thiếu dưỡng chất, gương mặt héo hắt và ánh nhìn như không có nơi để trở về.

Trong khoảnh khắc đó, một sự thay đổi lặng lẽ diễn ra. Cái tâm vốn trống trải của người khách không còn chỉ là sự yên lặng. Từ chỗ bớt bận tâm về mình, người ấy nhìn thấy rõ hơn một con người khác. Từ cái thấy ấy, sự cảm thông bật lên, rồi lòng thương xót lan ra tự nhiên, không do ép buộc, cũng chẳng cần ai nhắc nhở.

Người khách vội đặt chén trà xuống. Mặt trà sóng sánh, vài giọt tràn ra mép chén. Người ấy nghiêng người định đứng lên, môi vừa hé như muốn gọi:

“Em…”

Nhưng tiếng gọi chưa kịp thành lời. Đứa bé đã đi qua khỏi tầm nhìn, khuất vào dòng người và những khoảng đường xám lạnh. Mọi việc diễn ra nhanh đến mức người khách chỉ còn thấy một khoảng trống trước mặt. Bàn tay vừa đưa lên dừng lại giữa không trung rồi chậm rãi hạ xuống. Trong lòng dâng lên nỗi xót xa vì chưa kịp gọi em lại, chưa kịp hỏi một câu, chưa kịp giúp em điều gì.

Người bán trà thở nhẹ:

“Nó đi mất rồi.”

“Vâng… tôi còn chưa kịp gọi.”

“Có những người lướt qua rất nhanh.”

Người khách nhìn về hướng đứa bé vừa khuất bóng: “Nhưng nỗi khổ họ để lại trong lòng mình thì không đi nhanh như thế.”

Người ấy ngồi xuống, nhưng chén trà trong tay dường như không còn nóng như trước. Hình ảnh đôi mắt lạc lõng, quần áo phong phanh và những cánh tay trơ xương cứ hiện rõ. Nỗi day dứt không chỉ đến từ việc bỏ lỡ cơ hội giúp đỡ. Điều làm người ấy bàng hoàng hơn là một nhận ra rất giản dị: chỉ khi lòng bớt chật kín bởi bản thân, ta mới có thể nhìn thấy đầy đủ nỗi niềm của người khác.

Nếu vẫn mải nghĩ về mình, có lẽ người khách đã chỉ uống hết chén trà rồi đứng dậy, chẳng hề nhớ trên đường từng có một đứa bé đi qua. Chính sự tu tập đã giúp bản ngã nhẹ bớt một phần, để đôi mắt không chỉ thấy dáng vẻ bên ngoài mà còn nhận ra cái đói, cái rét và sự bơ vơ. Khi hiểu được phần nào nỗi khổ ấy, tình thương không cần ai khuyên bảo mà tự nhiên xuất hiện.

Từ hôm đó, người khách mang theo bài học của buổi chiều rét mướt. Việc tu hành không còn chỉ là tìm sự thanh thản cho riêng mình. Mỗi khi nhận thấy tâm lại đầy ắp những tính toán cá nhân, người ấy nhớ đến đứa bé đã lặng lẽ đi qua bên chén trà nóng. Người ấy tập bớt nghĩ về mình để lắng nghe kỹ hơn, nhìn sâu hơn và không thờ ơ trước những phận người mình gặp.

Đứa bé hôm ấy đã biến mất giữa phố đông trước khi nhận được một lời hỏi han. Nhưng chính dáng đi lủi thủi ấy đã mở ra trong lòng người khách một cánh cửa. Sau cánh cửa đó là sự cảm thông; và khi cảm thông hiện diện, tình thương cũng theo đó mà lớn dần. Người khách hiểu rằng trên lộ trình hướng đến vô ngã, mỗi lần cái tôi nhẹ đi là một lần lòng mình có thêm chỗ cho người khác.

Ý nghĩa câu chuyện

Khi con người bớt bận tâm về bản thân và làm nhẹ bản ngã, họ sẽ hiểu sâu hơn niềm vui, nỗi khổ của người khác. Từ sự cảm thông chân thành, tình thương tự nhiên sinh khởi; đó là một bước thiết thực trên con đường hướng đến vô ngã và giác ngộ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang