Chậu nước còn dư và cuộc tranh cãi chấn động trời người

Chiều hôm ấy, trong tinh xá ở xứ Gosita, nắng vàng nhạt dần qua những tán cây bồ đề. Một vị tỳ kheo pháp sư vừa tắm xong, người còn ướt, bước ra khỏi nhà tắm. Ông vội vã vì còn phải chuẩn bị bài giảng cho đệ tử, nên chỉ xoay người lại liếc nhanh cái chậu đất: nước đã đổ gần hết, chỉ còn một chút đọng dưới đáy. Ông nghĩ: “Chút nước này mai dội cây cũng được,” rồi bỏ đi, không kịp úp chậu.

Nhưng chỉ vài phút sau, một vị luật sư – người chuyên về giới luật, nổi tiếng nghiêm ngặt – bước vào. Mắt ông quét một vòng, dừng lại ở cái chậu ngửa, đáy còn ánh nước. Ông khẽ cau mày. Với một luật sư, tắm xong mà không dội hết nước, không úp chậu, là lỗi oai nghi, là thiếu trách nhiệm với người sau. Ông quay ra, gọi vị pháp sư còn đang đứng ngoài hiên:

– Này hiền giả, có phải hiền giả vừa tắm xong?
– Dạ, phải.
– Có phải hiền giả để ngửa chậu và còn chút nước?
– Dạ, phải. Tôi để ngửa và còn chút nước.
– Hiền giả có biết đó là lỗi không?
– Dạ, tôi biết đó là lỗi. Nhưng tôi không biết là lỗi, vì luật ly ti quá. Nay nếu biết là lỗi, tôi xin sám hối.

Vị pháp sư nói rất khiêm tốn. Ông luật sư gật đầu: “Không sao. Nếu hiền giả đã biết lỗi, coi như sạch tội.” Hai vị chào nhau, ai về việc nấy. Chuyện tưởng đã kết thúc.

Nhưng khi ông luật sư ra ngoài, gặp các đệ tử của mình – vài trăm vị đang ngồi dưới gốc cây – ông buông một câu nhẹ như gió thoảng: “Cái ông pháp sư đó, tắm xong không dọn, còn chậu nước, mà không biết đó là lỗi. Phàm lỗi không biết là phạm lỗi.”

Chỉ vậy thôi. Nhưng lời nói ra khỏi miệng, không còn là của mình nữa. Nó bay qua tai người này, sang miệng người kia, biến dạng, phồng to. “Phàm lỗi không biết là phạm lỗi” – đệ tử ông luật sư hiểu thành: “Ông pháp sư phạm lỗi mà không chịu nhận lỗi.” Tin đồn lan như lửa gặp cỏ khô. Chỉ trong một buổi chiều, cả tinh xá đều biết: ông pháp sư làm lỗi, bị chỉ ra rồi mà còn chối.

Khi tin đến tai vị pháp sư, ông sững người: “Ủa? Bữa tôi nhận lỗi, sám hối rồi mà. Ông luật sư nói dối!” Ông nói với đệ tử mình: “Ông luật sư là người nói dối.”

Thế là hai phe hình thành. Phe pháp sư, phe luật sư. Cả tinh xá chia làm hai. Các vị tỳ kheo không thuộc đệ tử ai cũng đứng về một bên. Tranh cãi ngày càng dữ dội: người thì nói “pháp sư sai, luật sư đúng,” người thì nói “luật sư nói dối, pháp sư oan.” Các cư sĩ trong vùng nghe tin, cũng kéo đến, chia phe. Trên các tầng trời, chư thiên cũng dõi mắt xuống, và rồi – lạ lùng thay – chư thiên cũng chia làm hai: người cho pháp sư đúng, người cho luật sư đúng.

Khi các vị tỳ kheo có thần thông đến bạch với Đức Phật, ngài lặng lẽ đến giữa tinh xá. Đức Phật giơ tay, giọng từ hòa nhưng đầy uy lực:

– Này các tỳ kheo, hãy hòa hợp, hãy đoàn kết, hãy ngừng tranh cãi.

Nhưng không ai nghe. Họ vẫn cãi. Đức Phật nói lần thứ hai, họ thưa: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn lớn tuổi rồi, cứ lo tu đi. Chuyện này để tụi con xử. Phải làm cho ra lẽ ai đúng ai sai chứ không thể để vậy được.”

Đức Phật nói lần thứ ba, dài hơn, kể nhiều chuyện đời xưa: những người vì tranh cãi mà mất mạng, rơi vào khốn cùng. Các vị tỳ kheo vẫn trơ trơ: “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn già yếu rồi, cứ vào thiền định, để tụi con xử.”

Đức Phật lắc đầu. Ngài không có giáo quyền, không thể trừng phạt ai. Ngài chỉ có thể khuyên. Khi khuyên không được, ngài làm một việc không ai ngờ: một ngày kia, sau khi khất thực, ngài không trở về tinh xá nữa. Ngài bỏ đi, một mình.

Đức Phật đi thăm trưởng lão Pagu, rồi vào khu rừng sừng bò, gặp ba vị tôn giả Kimila, Anuruda, Nandiya – ba vị A La Hán sống với nhau hòa hợp như nước với sữa. Đức Phật hỏi: “Các ông sống với nhau thế nào?” Ba vị thưa: “Bạch Thế Tôn, chúng con tự ý thức trách nhiệm, không đợi ai nhắc. Ai dậy trước thì lo dọn dẹp. Đi khất thực chia nhau, về ăn xong chừa phần cho huynh đệ. Chúng con sống theo tâm huynh đệ, không theo ý mình.” Đức Phật tán thán và thọ ký: “Từ đây vĩnh viễn về sau, ai nghe tên ba vị này sẽ được nhiều điều may mắn. Trong gia đình bất hòa, hãy niệm danh hiệu ba vị.”

Rồi ngài vào rừng nguyên sinh Parisaka, ở một mình. Một con voi chúa – với trực giác siêu việt – nhận ra bậc thánh, đến quỳ lạy, hầu hạ ngài suốt ba tháng: quạt mát, dọn suối tắm, hái trái chín dâng cúng. Một con khỉ cũng bắt chước, nhưng vì quá vui mừng nhảy nhót, đạp gãy cành, rơi trúng cọc nhọn, chết liền, sinh lên cõi trời.

Trong khi đó, ở tinh xá Gosita, các cư sĩ phát hiện Đức Phật đã bỏ đi. Họ hỏi nguyên do, biết chuyện, họ nổi giận: “Các ngài đã hứa xuất gia theo Thế Tôn, vậy mà một lời dạy của ngài không nghe. Các ngài không xứng đáng nhận sự cúng dường của chúng tôi nữa.” Họ cấm vận: không một ai mang đồ cúng đến. Ba tháng hạ, các vị tỳ kheo bị đói. Trong tinh xá, không ai dám ra ngoài vì luật kiết hạ nghiêm ngặt, mà cũng không ai mang đồ vào. Họ đói lả, đói gần chết. Lúc ấy, cái chết cận kề, mọi tranh cãi về đúng sai tan biến. Chỉ còn một nỗi sợ: đói.

Họ hối hận. Họ xin lỗi nhau. Họ hòa hợp. Nhưng phải chờ hết hạ mới có thể đi tìm Đức Phật. Khi ngài A Nan dẫn đoàn vào rừng, con voi chúa định làm dữ, nhưng Đức Phật bảo: “Đây là đệ tử ta,” nó mới hiền lại. Các vị tỳ kheo quỳ lạy sám hối. Đức Phật nói: “Chỉ vì không nghĩ rằng ai rồi cũng phải chết, nên tranh cãi không thôi. Nếu cùng nhau hiểu rằng vô thường đang kéo đến, còn ai muốn hơn thua?”

Đức Phật từ giã con voi. Ngài nói: “Đây là lần cuối ta gặp con. Kiếp này mang thân súc sinh, con không chứng được thiền định hay thánh quả. Nhưng tâm cung kính của con sẽ đưa con lên cõi trời.” Con voi quỳ xuống, đưa vòi đảnh lễ. Khi Đức Phật khuất bóng, nó đứng nhìn, tim vỡ, chết tại chỗ, sinh lên cõi trời.

Đoàn tỳ kheo đi về xứ của vua Ba Tư Nặc. Vua nghe tin, kéo quân ra cấm cửa. Nhưng gặp Đức Phật, vua xuống voi, quỳ thưa: “Bạch Thế Tôn, có phải đây là những tỳ kheo đã tranh cãi? Con xin cấm họ vào lãnh thổ con.” Đức Phật đáp: “Này đại vương, họ đã biết lỗi, đã ăn năn, đã hòa hợp. Thôi, đừng cấm nữa.” Vua rút lệnh. Từ đó, bài học về vô thường và hòa hợp được khắc sâu trong tăng đoàn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng mọi tranh cãi, hơn thua đều xuất phát từ việc quên đi sự thật vô thường: ai rồi cũng chết. Nếu nhận thức rõ điều đó, ta sẽ không còn muốn giành phần đúng, phần hơn, mà biết sống hòa hợp, im lặng trước lỗi người, và khiêm tốn sám hối lỗi mình. Sự hòa hợp vô ngã là nền tảng cho mọi phước báu và sự an lành.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang