Buông tay trên vực thẳm

Đêm giao thừa, trong thiền đường vắng lặng, tiếng chuông chùa điểm nhẹ như tiếng thở dài của đất trời. Ngọn đèn dầu hiu hắt bên cửa sổ làm lay động những bóng người ngồi kiết già. Có người nhắm mắt, có người chắp tay, nhưng tất cả đều đang lắng nghe từng lời của sư phụ giữa không khí thiêng liêng của đêm trừ tịch.

Sư phụ bắt đầu bằng lời nhắc nhở nhẹ nhàng: “Hôm nay là giao thừa, như lời hứa, ta sẽ giảng về Tứ Niệm Xứ, phần thứ tư. Bài này dành cho những ai đã đi qua thời gian công tu tập rất nhiều, phải có kết quả gì đó. Nhưng hãy hết sức thành kính, hết sức tập trung, cầu trên chư Phật gia hộ cho mình.”

Người ngồi đó, có người đã tu hai mươi năm, có người bốn mươi năm, có người trải qua nhiều kiếp. Họ đã nghe sư phụ nhắc đi nhắc lại những điều tưởng chừng như đơn giản: tu dưỡng đạo đức, làm các điều công đức, và làm phước mà không chấp công. “Vì nếu ta làm phước mà chấp công, ta sẽ không bao giờ lọt được vào chính mình. Mà nếu không làm phước cũng không có phước để vào thiền định. Nên buộc phải làm phước, và làm rất nhiều, mà không được chấp công.”

Giữa đêm khuya, có người chợt nhớ lại những ngày tháng vất vả: dọn cầu tiêu trong các lễ hội, nhặt rác trên đường, trồng cây, cúng dường bằng mồ hôi nước mắt. Họ làm tất cả mà không hề kể công. Nhưng sâu thẳm trong lòng, ai cũng tự hỏi: “Bao giờ mình mới tìm thấy chính mình?”

Sư phụ trầm giọng, như đọc được ý nghĩ của mọi người: “Ta vốn đang ở trong một khu rừng rậm rạp gai góc. Đụng đâu là gai xước, đụng đâu là vướng bụi. Ta phải cầm dao đi dọn dẹp, dọn cho nó trống, mà đừng để gai mọc lại. Khi dọn chậm, dọn sai gốc, thì đằng sau lưng gai lại mọc. Đến khi dọn xong, ta quay nhìn lại, ta có được một khoảng đất trống. Nhờ phước của ta, lòng từ bi, tâm khiêm hạ, sự không chấp công, thì nơi mảnh đất trống đó, hoa mọc lên rất nhiều. Tâm ta đầy hoa thơm cỏ lạ, không còn gai góc, không còn vọng tưởng. Đó là một nội tâm thanh thản, an lạc, hạnh phúc.”

Nhưng rồi, sư phụ dừng lại, ánh mắt sâu thẳm nhìn từng người: “Trong cái vườn hoa mênh mông đó, có một khóm trúc, một bụi hoa mai, một đóa quỳnh, một cành thược dược. Nhiều hoa đẹp làm ta say xưa. Nhưng trong nhiều khóm hoa đó, có một chỗ duy nhất là cánh cửa để đi vào chính mình. Người ta không nhận ra. Các thiền sư có nói bóng nói gió, nhưng nghe rồi cũng không biết nó ở đâu. Hôm nay sư phụ nói thẳng.”

Một người đệ tử lâu năm, từng ngồi thiền hàng giờ, từng đạt được cảnh giới “rỗng rang sáng tỏ”, bỗng thấy tim mình thắt lại. Anh từng tưởng mình đã đạt chánh niệm, thậm chí gần chánh định. Nhưng sư phụ lại nói: “Nhiều người đến được chỗ nội tâm thanh tịnh này, nhưng không có gì cả. Đứng loay hoay rồi một đời rồi chết, mà nhiều khi mang theo một số tà kiến nguy hiểm. Nơi ngôi vườn xinh đẹp đó có một cánh cửa để đi vào chính mình. Còn ngoài ra, có rất nhiều lối dẫn đến ngõ cụt vô ích và nguy hiểm.”

Anh ta khẽ hỏi, giọng run run: “Thưa sư phụ, con thấy tâm mình thanh tịnh, rỗng rang, sáng tỏ. Đó có phải là chính mình không?”

Sư phụ nhìn anh, mỉm cười hiền hậu: “Đó là một ngõ cụt nguy hiểm. Nghe giống như thiền ngữ của thiền sư, nhưng người đó đang dính trong ngõ cụt. Sau này chết, xuất hiện thiền bệnh liền. Có người an trú nơi hai bàn tay, thấy tâm yên, sau này hư bộ não. Có người thấy vọng tưởng nhóm lên, thấy nhóm lên, rồi cứ thanh thản ngồi canh vọng tưởng, ít bữa phát bệnh điên. Đó cũng là ngõ cụt.”

Cả thiền đường im phăng phắc. Nhiều người chợt nhận ra mình đang đứng trước một vực thẳn. Họ đã làm phước, đã giữ giới, đã ngồi thiền, nhưng vẫn chưa tìm được cánh cửa.

Sư phụ chậm rãi: “Chính mình ngay nơi tâm mình, đâu có xa. Nhưng không đủ duyên, ta không tìm thấy. Mà chỉ cần một chút phước duyên, một chút khéo léo, một chút thông minh, thì cũng chính nơi tâm thanh tịnh này, ta tìm thấy được chính mình. Cái thông minh bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ việc biết lỗi chính mình. Phải là người rất thông minh và rất can đảm mới nhìn được lỗi của mình. Người biết nhìn lỗi của mình, người đó sẽ có lúc tìm được chính mình.”

Anh đệ tử kia cúi đầu, nước mắt lăn dài. Anh nhớ lại bao lần mình tự cho mình đúng, bao lần trách người khác mà quên nhìn lại mình. Anh thầm nhủ: “Từ nay, con sẽ biết lỗi con.”

Sư phụ tiếp tục: “Có ba yếu tố để tìm được chính mình. Một là nghiệp xấu từ vô lượng kiếp vơi dần, do biết sám hối và giữ giới. Hai là phước lành tăng lên, do ba tâm hạnh căn bản: tôn kính Phật, từ bi, khiêm hạ, và do vất vả bồi tạo công đức. Ba là tập ngồi thiền đúng phương pháp, đúng tư thế.”

Rồi sư phụ giảng về hơi thở: “Hơi thở vào, ta biết hơi thở vào. Hơi thở ra, ta biết hơi thở ra. Không điều khiển. Tập cái này có khi mất mấy tháng, có người mấy năm mới biết. Và khi tâm ta yên, cái biết toàn thân gom lại ở xương cùng. Còn cái biết hơi thở, cái biết đó là bản ngã. Đến một lúc, ta phải khéo léo, thông minh, tinh tế bỏ cái biết luôn. Chỉ còn hơi thở rõ ràng, không điều khiển, không dẫn lên, không dẫn xuống, và không biết luôn.”

Người đệ tử trẻ tuổi, ngồi hàng ghế sau, bối rối hỏi: “Thưa sư phụ, bỏ cái biết, con sợ rớt xuống vực mất.”

Sư phụ mỉm cười, ánh mắt sáng ngời: “Giống như một người đang bám vào vách đá trên vực thẳm. Bên dưới là vực sâu, có thể có cá sấu, có thể có nước xiết. Người đó bám chặt vào một mỏm đá. Cái chỗ bám cuối cùng đó là cái biết. Nhưng vui lòng buông cái biết luôn. Buông rồi rớt xuống làm sao? Người nào nặng thì rớt, còn người nhẹ thì không rớt. Sư phụ nhẹ hều, gió thổi bay, không rớt.”

Mọi người bật cười nhẹ, không khí bớt căng thẳng. Sư phụ giải thích thêm: “Tâm thanh tịnh như một cái phễu, miệng trên rất to, đáy có một lỗ nhỏ. Ta đang ở trong cái miệng phễu rộng rãi, an trú trong rỗng rang, hoặc an trú trong hơi thở. Chỉ có người nào gan dạ buông luôn, không điều khiển, không an trú, không biết, thì mới rớt xuống cái lỗ nhỏ đó. Đó chính là chính mình.”

Anh đệ tử lâu năm chợt hiểu ra. Anh nhắm mắt, buông bỏ hết thảy những cảnh giới mà anh từng nắm giữ. Anh buông cái biết, buông cả sự an trú, chỉ còn lại hơi thở vào, hơi thở ra, rõ ràng, nhẹ nhàng. Rồi tự nhiên, như một cánh cửa hé mở, anh cảm nhận được một điều gì đó rất gần, rất thân, ngay nơi bụng, nơi ngực, một cảm giác trừu tượng, cách chính mình chỉ một đường tơ.

Sau đêm đó, anh không còn dừng lại ở những khóm hoa đẹp đẽ của nội tâm. Anh tiếp tục làm phước, không chấp công, tiếp tục sám hối, giữ giới, và mỗi ngày đều tìm về chính mình. Dần dần, vọng tưởng tự tan, tâm anh trở nên an lạc, vững chãi. Anh hiểu rằng, con đường đi vào vô ngã chỉ có một lối duy nhất: tìm được chính mình, rồi buông bỏ tất cả, kể cả cái biết, để rơi vào cánh cửa nhiệm mầu đó.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Để đạt được chánh định và giác ngộ, ta phải tìm được “chính mình” – cánh cửa duy nhất dẫn vào vô ngã. Muốn vậy, phải làm phước thật nhiều mà không chấp công, giữ gìn đạo đức, biết sám hối lỗi lầm, và tập thiền đúng phương pháp. Đừng dừng lại ở những cảnh giới thanh tịnh, rỗng rang, vì đó chỉ là ngõ cụt. Hãy can đảm buông bỏ cái biết, buông bỏ bản ngã, để rơi vào chính mình, nơi không còn vọng tưởng, không còn sinh tử.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang