Buông lỏng mà vẫn vững vàng

Giữa thiền đường im ắng, tiếng chuông ngân vừa dứt, hàng trăm thiền sinh từ từ hạ mình xuống tọa cụ. Có người ngồi thẳng lưng, mắt khép hờ; có người lại gục xuống như một cành hoa héo. Thầy bước chậm giữa lối đi, ánh mắt trầm tĩnh quan sát từng dáng ngồi.

“Này các con,” – giọng thầy vang lên giữa không gian tĩnh lặng – “khi ngồi thiền, trước hết phải điều thân. Ngồi đúng tư thế, biết rõ toàn thân đang buông lỏng.”

Thầy dừng lại bên một thiền sinh đang ngồi co ro, lưng cong như con tôm. “Con thấy không? Người này tưởng là buông lỏng, nhưng thật ra là nhu nhược. Ngồi sụp xuống, xương sống mất thẳng, tinh thần sẽ không vững. Ra đời gặp tiếng động nhỏ cũng giật mình, gặp khó khăn là muốn trốn chạy.”

Một thiền sinh trẻ tuổi ngồi ở hàng đầu khẽ nhướng mày, có vẻ chưa hiểu. Thầy quay sang, mỉm cười: “Con tưởng buông lỏng là xụi lơ, nằm ẹp ra đó sao? Không phải đâu. Buông lỏng đây là thân vẫn giữ nghiêm trang, lưng thẳng, ngồi đẹp, nhưng từng ngón tay, ngón chân, từng bắp thịt đều thả lỏng hết. Như một cây tre đứng thẳng giữa trời mà cành lá mềm mại theo gió.”

Thầy ngồi xuống, làm mẫu: lưng thẳng, vai mở, hai tay đặt nhẹ trên đùi. “Các con thấy không? Ta ngồi kiết già, lưng thẳng, nhưng toàn thân không một chút căng cứng. Cái buông lỏng này khác hẳn sự nhu nhược. Nó làm cho con người ta dũng cảm, dám đương đầu với sóng gió cuộc đời, mà vẫn hiền lành, thanh thản.”

Một thiền sinh lớn tuổi ở góc phòng lên tiếng, giọng còn ngập ngừng: “Bạch thầy, con ngồi thẳng lưng một lúc là thấy căng cứng cả vai, cả lưng. Làm sao mà vừa thẳng vừa buông lỏng được ạ?”

Thầy gật gù: “Câu hỏi hay. Các con hãy để ý xem, từ lúc sinh ra tới bây giờ, thân tâm chúng ta lúc nào cũng căng thẳng. Ngồi đây mà ngực đang căng, vai đang gồng, tay đang siết. Có ai nhận ra không?”

Nhiều thiền sinh khẽ giật mình, như vừa sực nhớ ra điều gì. Thầy nói tiếp: “Chỉ khi nào ý thức được buông lỏng toàn thân, ta mới chợt nhớ: ồ, nãy giờ mình vẫn đang căng. Cứ thế, suốt một đời, từ khi sinh ra cho tới khi nhắm mắt, người ta vẫn căng thẳng, trợn mắt trừng trừng mà không hề hay biết.”

Thầy nhìn quanh, giọng trầm ấm: “Cho nên, ngồi thiền trước hết là học cách buông lỏng. Nhưng phải là buông lỏng trong tư thế nghiêm trang. Thân thẳng, đẹp, oai nghi; tâm thảnh thơi, không gồng gánh. Đừng chấp nhận ngồi bừa bãi, méo mó. Vì thân sai thì tâm sai; thân không đẹp thì tâm sẽ xấu.”

Một thiền sinh nam ở hàng giữa thắc mắc: “Bạch thầy, con thấy có nơi dạy ngồi thiền thoải mái, không cần ngồi thẳng, dựa lưng cũng được. Như vậy có sai không ạ?”

Thầy lắc đầu, giọng kiên định: “Sai. Vì thân và tâm là một. Thân gù, tâm sẽ uể oải; thân ngồi thẳng, tâm mới có thể sáng suốt, vững vàng. Người tu thiền mà ngồi lêu lổng, dựa dẫm, thì tinh thần cũng yếu mềm, không đủ sức đối diện với nghịch cảnh.”

Thầy ngừng một chút, rồi nói chậm rãi: “Cho nên, ngồi thiền là phải ngồi cho đẹp. Không phải đẹp để khoe ai, mà đẹp để tâm được ngay ngắn, để oai nghi của người tu toát ra sự an tĩnh, khiến người chung quanh nhìn vào cũng thấy nhẹ nhàng. Các con hãy tập: lưng thẳng, vai mở, toàn thân buông lỏng, hơi thở tự nhiên. Làm được điều đó, dù chưa vào định, nhưng đã là người có dũng khí, có phong thái của một hành giả chân chính.”

Nắng chiều xuyên qua cửa sổ, rọi lên những khuôn mặt đang dần thả lỏng. Thiền đường trở nên tĩnh lặng lạ thường. Từng hơi thở nhẹ nhàng, từng bờ vai từ từ hạ xuống, từng gương mặt bớt căng thẳng. Giữa không gian ấy, thầy khẽ mỉm cười, như một người làm vườn nhìn thấy những mầm cây đầu tiên nhú lên từ đất.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Buông lỏng không có nghĩa là buông xuôi, nhu nhược. Người tu thiền phải giữ thân thẳng, oai nghi, nhưng tâm và thân thả lỏng hoàn toàn – đó là nền tảng để có tinh thần dũng mãnh, bình an và sáng suốt. Thân và tâm luôn gắn liền: thân ngay ngắn thì tâm mới vững vàng, thân buông lỏng thì tâm mới thanh thản.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang