Bóng Đèn Màu Xanh Và Chàng Trai Ít Nói

Chiều muộn ở một vùng quê Bắc Bộ, gió mùa đông bắc thổi rít qua những mái ngói cũ kỹ, mang theo cái lạnh cắt da thịt. Trong căn nhà gỗ đơn sơ, tiếng kim đồng hồ tích tắc vang lên đều đặn, như đếm từng giây phút lo lắng đang dâng trào trong lòng ông Tư. Ông ngồi bên bàn trà, đôi mắt đỏ hoe nhìn ra khoảng sân trống trải, nơi cô con gái út của ông – Lan – đang lặng lẽ gấp lại những bộ quần áo đã sờn vai.

Lan năm nay đã hai mươi lăm tuổi. Ở cái đất này, hai mươi lăm chưa chồng là một nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với cả dòng họ. Người ta xì xào, người ta thương hại, và nặng nề nhất là ánh mắt dè bỉu từ những bà hàng xóm mỗi khi Lan đi chợ. Ông Tư thở dài, bàn tay run run cầm chén trà nguội ngắt. Ông sợ lắm, sợ con mình sẽ mãi mãi cô độc, sợ danh dự gia đình bị tổn thương vì sự "ế chỏng chơ" của con gái. Miền Nam có thể thong thả bốn mươi tuổi mới lấy chồng, nhưng ở đây, chỉ cần quá hai mươi ba là cả họ đã "rung hết trơn rồi".

Đúng lúc ấy, ông nhớ đến thằng Tuấn – con trai nhà bác Hai ở cuối xóm. Thằng này nổi tiếng là ít nói, suốt ngày chỉ thấy nó lầm lì làm việc, không bao giờ cãi cọ hay lớn tiếng với ai. Ông Tư nghĩ bụng: "Thôi thì, hiền lành, ít nói cũng được. Miễn là nó chịu cưới Lan, để con bé yên ổn, để ông khỏi phải nghe những lời đàm tiếu."

Ông vội vã đứng dậy, bước sang nhà bác Hai. Cuộc trò chuyện diễn ra chóng vánh. Bác Hai cười khà khà, vỗ vai ông Tư:

– Anh Tư ơi, thằng Tuấn nó lớn rồi, tính nó vốn vậy, ít nói chứ không phải dở. Nó hiền lắm, chắc chắn sẽ biết chăm sóc con Lan. Anh cứ yên tâm, tôi hứa với anh, nó sẽ không bao giờ để con gái anh thiệt thòi.

Ông Tư gật đầu lia lịa, lòng nhẹ nhõm như trút được gánh nặng. Đám cưới diễn ra nhanh gọn, vui vẻ. Lan mặc áo dài đỏ, gương mặt rạng rỡ niềm hạnh phúc giả tạo, còn Tuấn vẫn giữ nguyên vẻ mặt trầm ngâm, ít nói thường ngày. Mọi người đều khen ngợi cặp đôi "trai tài gái sắc", dù thực tế chẳng ai thấy tài năng gì đặc biệt ở Tuấn ngoài sự im lặng.

Nhưng đúng ba tháng sau, bức tranh hoàn hảo ấy bắt đầu nứt vỡ. Một buổi tối, khi Lan lỡ tay làm rơi bát cơm xuống sàn, thay vì đỡ vợ dậy hay hỏi han, Tuấn bỗng nhiên quát tháo dữ dội. Tiếng hét của anh ta xé toạc không gian yên tĩnh, khiến Lan giật bắn mình, nước mắt lăn dài trên má. Từ đó, những trận đòn roi, những lời thô lỗ, tàn bạo bắt đầu xuất hiện liên tục. Tuấn trở thành một con người khác hẳn: hung dữ, kiểm soát và đầy thù hận.

Lan chạy về nhà mẹ đẻ, ôm chầm lấy ông Tư mà khóc nức nở. Ông Tư sững sờ, tim thắt lại, không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Tại sao một người đàn ông hiền lành, ít nói trước kia giờ lại trở nên tàn bạo đến thế?

Câu trả lời nằm ở một quy luật tâm lý sâu xa mà TT. Thích Chân Quang đã phân tích. Sự "hiền lành" ban đầu của Tuấn chỉ là bề mặt, là trạng thái khi anh ta chưa tiếp xúc đủ lâu hoặc chưa gặp tình huống kích hoạt. Giống như một bóng đèn màu xanh, khi rút điện ra, nó tắt ngấm, trông giống hệt các loại bóng đèn khác. Nhưng khi cắm điện vào – tức là khi có cơ hội tiếp xúc, đối xử, gặp gỡ những tình huống khó khăn – thì ánh sáng màu xanh (bản chất) lập tức hiện ra, chứ không thể nào đổi thành màu vàng hay đỏ được.

Tâm lý tự cao, hay cụ thể hơn là khuynh hướng thô lỗ, kiêu mạn của Tuấn, đã được "lập trình" sẵn trong tầng sâu ký ức và hành ấm của anh ta. Nó nằm sâu hơn cả vọng tưởng. Khi Tuấn ngồi một mình, không giao tiếp, anh ta có thể trông rất bình thường, thậm chí là hiền lành. Nhưng ngay khi có dịp tương tác với người khác, đặc biệt là trong những tình huống cần thể hiện quyền lực hoặc khi bị trái ý, cái khuynh hướng "coi thường người khác", "muốn hạ thấp người khác" ấy bộc lộ ra liền. Ông Tư và mọi người xung quanh đã mắc sai lầm khi chỉ nhìn thấy phần "rút điện" (sự im lặng) mà không thấy phần "cắm điện" (hành vi thực tế khi va chạm).

Bài học đau đớn này không chỉ dành cho ông Tư. Nó cảnh tỉnh chúng ta rằng, đừng vội tin vào vẻ bề ngoài ít nói hay hiền lành nếu chưa quan sát cách một người ứng xử trong các mối quan hệ phức tạp. Tự cao là một thứ virus ẩn náu trong não bộ, nó không biến mất khi ta ngừng suy nghĩ lung tung (hết vọng tưởng), mà nó chờ đợi cơ hội để tấn công. Và nguy hiểm hơn, chính người mang tâm lý tự cao thường không hề nhận ra mình đang tự cao, bởi họ luôn thấy mình "hay hơn thiên hạ". Họ phản ứng gay gắt khi bị góp ý, thậm chí sẵn sàng "ăn liền một cái nắm đấm" tinh thần hoặc thể xác, vì họ không bao giờ chấp nhận mình có lỗi.

Ý nghĩa câu chuyện

Tâm lý tự cao là một khuynh hướng nằm sâu trong hành ấm và ký ức, sâu hơn cả vọng tưởng. Việc tu tập thiền định có thể giúp lắng dịu vọng tưởng, nhưng không nhất thiết diệt trừ được tự cao; ngược lại, nếu không khéo, sự thanh tịnh giả tạo còn nuôi dưỡng thêm cảm giác "cao siêu" của bản ngã. Tự cao biểu hiện qua thái độ coi thường người khác, yêu quý bản thân quá mức, và thường bộc lộ rõ ràng nhất khi có sự tiếp xúc, đối đãi với tha nhân. Chúng ta cần thận trọng khi đánh giá người khác dựa trên vẻ bề ngoài ít nói, và quan trọng hơn, phải dũng cảm nhìn vào nội tâm để phát hiện và chuyển hóa cái tôi kiêu mạn của chính mình, bởi đó là gốc rễ dẫn đến nhiều lầm lỗi và khổ đau trong luân hồi.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang