Bốn loại ngựa và bốn hạng người

Buổi sáng đầu năm, dưới mái chùa quen thuộc, tiếng chuông ngân nhẹ hòa cùng gió xuân mát rượi. Đại chúng ngồi yên lặng, hướng mắt lên pháp tòa nơi Thầy đang chuẩn bị mở lời. Năm nay là năm Nhâm Ngọ, năm con ngựa, nên Thầy muốn nói về loài vật này, nhưng không phải để bàn chuyện thế sự, mà để soi vào đời sống tu hành.

Thầy chậm rãi kể: “Trong Tăng Chi Bộ Kinh, Đức Phật có dạy về bốn loại ngựa. Loại thứ nhất, chỉ cần thấy bóng cây roi thôi, dù chưa chạm vào lông, đã phấn chấn tung vó chạy ngay. Loại thứ hai, phải khều nhẹ vào lông mới chịu chạy. Loại thứ ba, phải đâm vào thịt đau điếng mới bắt đầu cất vó. Loại thứ tư, phải đâm sâu tới xương mới chịu tung vó mà chạy.”

Thầy ngừng lại, nhìn quanh đại chúng, rồi nói tiếp: “Cũng vậy, có bốn hạng người trong việc tu hành. Hạng thứ nhất, chỉ nghe nơi xa có người đau khổ, bệnh hoạn, chết chóc, đã hiểu ngay cuộc đời là vô thường, liền lo tu. Hạng thứ hai, tận mắt thấy người ta gào khóc, nhà cháy, người chết, mới đánh động mà tu. Hạng thứ ba, phải chính người thân của mình – cha mẹ, anh em, vợ chồng – gặp tai ương, đau khổ, lúc đó mới thấm thía mà lo tìm đạo. Hạng thứ tư, phải chính bản thân mình trải qua những mất mát, thất bại, bệnh tật, mới chịu tỉnh ngộ mà đi tu.”

Thầy dừng lại, mỉm cười: “Các con thấy đó, hạng thứ nhất là thượng căn, chỉ nghe thoáng đã ngộ. Nhưng người như vậy hiếm lắm. Còn hạng thứ tư, tuy chậm nhưng cũng đáng quý, vì cuối cùng cũng biết quay đầu. Điều quan trọng là mỗi người hãy tự xét mình thuộc hạng nào, để biết đường mà tinh tấn.”

Rồi Thầy kể thêm một câu chuyện khác, cũng về ngựa. “Có một lần, Đức Phật hỏi người huấn luyện ngựa: ‘Ông thấy ngựa có mấy hạng?’ Người ấy thưa: ‘Bốn hạng. Hạng thứ nhất, thấy bóng roi là chạy. Hạng thứ hai, phải đánh đau mới chạy. Hạng thứ ba, có khi phải vỗ về, có khi phải đánh mới nghe. Hạng thứ tư, làm cách nào cũng không nghe, chỉ có thể giết thịt.’”

Thầy nhìn xuống đại chúng, giọng trầm ấm: “Đức Phật dạy, đệ tử của Ngài cũng có bốn hạng như vậy. Hạng thứ nhất, chỉ cần Như Lai nhìn một cái là biết lỗi, liền sửa. Hạng thứ hai, phải quở trách mới chịu tu. Hạng thứ ba, có khi khen, có khi rầy mới tiến bộ. Hạng thứ tư, không thể dạy được, đành phải buông.”

Thầy ngừng một lát, rồi nói chậm rãi: “Nhưng các con ơi, đừng để mình rơi vào hạng thứ tư. Hãy tập làm hạng thứ nhất – chỉ cần thầy hơi nghiêm mặt, là biết mình sai, liền sửa ngay. Đó là người có căn cơ lanh lợi, như ngựa hay chỉ thấy roi đã chạy.”

Giọng Thầy bỗng nhẹ nhàng hơn: “Còn nữa, người xưa có câu: ‘Quân tử nhất ngôn ký xuất, tứ mã nan tri.’ Nghĩa là lời nói của người quân tử đã ra thì cởi ngựa cũng khó đuổi theo kịp. Các con hãy thận trọng lời nói, lời hứa của mình. Đã nói thì phải làm, trừ khi việc đó gây hại cho nhiều người. Còn không, hãy giữ lời như đinh đóng cột.”

Thầy kết luận: “Và nhớ câu ‘Trường đồ tri mã lực’ – đường dài mới biết sức ngựa. Tu hành cũng vậy, đừng vội nói mình giỏi, mình tinh tấn. Hãy bền bỉ, kiên trì, vì đường còn xa lắm.”

Đại chúng lặng yên, lòng thấm thía từng lời Thầy dạy. Ai nấy đều tự nhủ sẽ cố gắng làm con ngựa tốt, chỉ cần thấy bóng roi đã vươn mình chạy về phía giác ngộ.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dùng hình ảnh bốn loại ngựa để chỉ bốn căn cơ tu hành của con người. Bài học là mỗi người hãy tự xét mình, cố gắng trở thành người có căn cơ nhạy bén, chỉ cần nghe thấy khổ đau đã lo tu, không đợi đến khi tự mình trải qua mới tỉnh ngộ. Đồng thời, nhắc nhở về sự thận trọng trong lời nói và lòng kiên trì trên đường đạo.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang