Bốn cánh quân chiếm lại thành trì

Đêm ấy, dưới mái thiền đường Phật Quang, hàng ngàn người ngồi san sát, vai kề vai, chân đụng chân. Không khí lạnh của mùa đông như tan dần trong hơi ấm tỏa ra từ những tấm thân đang ngồi bất động. Tiếng chuông ngân vừa dứt, tất cả đều hướng về phía pháp tòa, nơi vị thầy già đang chậm rãi mở lời. Giọng thầy trầm ấm, nhưng mỗi chữ rơi xuống đều nặng như đá tảng: "Phật đắc đạo nhờ thiền định, suốt cuộc đời ngài cũng dạy thiền định. Ngày nào còn người tu thiền, ngày đó đạo Phật còn tồn tại."

Thầy kể rằng, ngày xưa, khi Đức Phật còn tại thế, ngài từng đến xứ Kuru. Nơi ấy có một đạo tràng lớn hơn cả Kỳ Viên Tinh Xá, do một vị tế sư già tên là Agitata lập nên. Ông vốn là cố vấn tâm linh cho vua cha của vua Ba Tư Nặc, có khả năng tiếp xúc với những vong linh, nghe họ mách bảo chuyện này chuyện kia. Nhờ vậy, lời ông nói rất đúng, khiến hàng vạn người tin theo. Khi vua cha mất, ông xin rời hoàng cung, đi thật xa, đến bên bờ sông xứ Kuru dựng đạo tràng. Hơn mười ngàn người đã bỏ thành Xá Vệ đi theo ông. Nhưng pháp của ông tuy có vẻ linh nghiệm, lại nằm ngay bờ vực của tà kiến. Chỉ vì tâm ông còn thiện, nên chưa thành tà sư mà thôi.

Một hôm, sau khi đắc đạo, Đức Phật ngồi thiền nhập định và thấy rằng ông Agitata có duyên chứng quả A La Hán. Nếu độ được ông, thì hơn mười ngàn đệ tử của ông cũng sẽ theo Phật pháp. Thế là Đức Phật quyết định đến xứ Kuru. Nhưng chuyện ấy không dễ. Trước tiên, ngài Mục Kiền Liên phải đến dọn đường, rồi Đức Phật mới đến sau để giáo hóa. Câu chuyện gay cấn đến mức thầy phải dừng lại, mỉm cười: "Còn chuyện khó như thế nào, gay cấn ra sao, xin mời xem bộ truyện tranh Đỉnh Tuyết tập 42!" Tiếng vỗ tay vang lên như sấm.

Sau khi giáo hóa được cả đạo tràng mười mấy ngàn người xuất gia theo Phật, Đức Phật ở lại xứ Kuru và dạy một bài kinh vô cùng quan trọng: kinh Tứ Niệm Xứ. Thầy giảng: "Tứ là bốn, niệm là nhớ, xứ là chỗ. Bốn chỗ để ta phải luôn luôn nhớ." Nhưng tại sao phải đến bốn chỗ, trong khi nhiều thiền sư chỉ dạy nắm một chỗ? Thầy ví von: "Giống như một tòa thành bị giặc vọng tưởng chiếm đóng. Ta đem một cánh quân tấn công suốt mười năm, giặc không nhúc nhích. Thêm cánh quân thứ hai, mười năm nữa, vẫn trơ trơ. Thêm cánh quân thứ ba, mười năm nữa, vẫn không thành công. Phật dạy phải đủ bốn cánh quân, bốn mũi tiến công, thì mới bảo đảm tiêu diệt được giặc. Đó là lời hứa trang trọng của Phật."

Nhiều người ngồi dưới khẽ xôn xao. Có người nghĩ: "Bốn cánh quân như vậy thì tâm chẳng căng thẳng, loạn động sao? Chính bốn cánh quân ấy lại thành vọng tưởng chăng?" Thầy như đọc được ý nghĩ đó, ôn tồn: "Đừng lo. Hãy đặt niềm tin vào Đức Phật, đặt cuộc đời mình trong lòng bàn tay của Phật. Phật đã dạy bốn cánh quân ấy chính là Tứ Niệm Xứ: quán thân trên thân, quán thọ trên thọ, quán tâm trên tâm, quán pháp trên pháp."

Thầy dừng lại, nhìn quanh: "Ai nghe câu đó hiểu gì không?" Cả hội trường im lặng. Thầy cười: "Từ đó là ngôn ngữ Ấn Độ hai ngàn năm trăm năm trước. Ví dụ bây giờ gặp một vị hòa thượng, mình nói: 'Con thấy hòa thượng trên hòa thượng.' Hòa thượng có hiểu không? Không hiểu. Hòa thượng ngơ ngơ. Mình phải xin lỗi: 'Dạ con đang nói ngôn ngữ Ấn Độ 2500 năm trước.'" Cả pháp hội bật cười, không khí bỗng nhẹ nhõm.

Nhưng thầy liền nghiêm lại: "Trước khi muốn dùng bốn cánh quân đánh vào thành, chuyện gì phải làm trước? Cho quân ăn no cái đã. Bụng đói thì đánh giặc sao nổi? Vậy trước khi tu Tứ Niệm Xứ, phải thực hành phương pháp hơi thở. Hơi thở chính là hậu cần nuôi quân. Chưa tu hơi thở thuần thục thì Tứ Niệm Xứ không hiệu quả, như đem quân đói meo ra trận, chưa đánh đã gục."

Thầy chỉ dạy tỉ mỉ: ngồi kiết già, bất động, cảm giác toàn thân, biết tới chỗ thấp nhất, chỗ phía sau nhất. Hơi thở vào biết vào, hơi thở ra biết ra, không cố ý điều khiển. "Hơi thở phản ánh nội tâm. Người tâm điềm tĩnh thì hơi thở êm dịu. Người tâm xao động thì hơi thở dồn dập. Nắm hơi thở chính là nắm nội tâm mình."

Rồi thầy bước vào phần cốt lõi. "Quán thân trên thân là biết đúng như thật về thân tứ đại. Thân này gồm da, thịt, gân, xương, máu, óc não... Như người đồ tể xẻ con vật ra, đặt từng bộ phận, thấy rõ không sót thứ gì. Thân này đang bệnh hay khỏe, dơ hay sạch? Ai dám nói mình không có bệnh tiềm tàng? Thân này rồi sẽ già, sẽ bệnh, sẽ chết, rồi hoại diệt, phân hủy, thành tro bụi. Đó là sự thật, không thêm không bớt."

Thầy hỏi: "Ai thấy thân mình đẹp, giơ tay?" Một vài cánh tay rụt rè. Thầy cười: "Thân này rất xấu. Các thiên tử, thiên nữ trên trời đẹp hơn ta vạn lần. Hôm nào đẹp trời nhìn gương thấy mình đẹp, đó chỉ là hiểu lầm đáng tiếc." Cả hội trường lại cười vang.

Đến quán thọ trên thọ, thầy giảng: "Thọ là cảm xúc, chia làm ba: khổ, vui, và trơ. Niềm vui nào rồi cũng hết, nỗi khổ nào cũng qua. Người ta cứ chạy theo ngũ dục tìm vui, nhưng phải trả giá rất lớn. Đến khi không còn sức trả giá, khổ liền lấp đầy. Có người giàu có, danh vọng, cứ đi tìm vui, bỗng dưng tự tử, vì hết vui nổi."

Nhưng quán tâm trên tâm mới là bí quyết. Thầy nhấn mạnh: "Tâm như thế nào thì biết như thế đó, không can thiệp. Ta thường mắc hai lỗi: một là không bám theo tâm, hai là muốn can thiệp. Cả hai đều sai. Phật dạy phải biết tâm như thật."

Thầy phân tích tâm làm ba loại: tỉnh hay động, thiện hay bất thiện, sáng suốt hay ngu si. Về tỉnh và động, thầy nói: "Khi tâm còn động, biết nó đang động. Khi tâm có vẻ tịnh, đừng vội kết luận là đã thanh tịnh. Cái tịnh đó chỉ là bèo bọt, cạn cợt. Còn vô số động loạn ngầm phía sau. Ai hiểu điều này là con ruột của Phật. Ai tu được chút liền cho mình thanh tịnh, là con ghẻ."

Thầy kể tiếp: "Giống như người đi đường đến ngã tư. Đằng sau là đường đã qua, đằng trước có ba ngả. Người rẽ phải là người thấy tâm thanh tịnh liền ca ngợi, tán dương, cho là siêu việt — người đó rơi xuống vực thẳm. Người rẽ trái là người phân vân, hoang mang, không biết đi đâu — lạc vào bụi gai. Người lui lại là người thấy đủ rồi, không tu nữa. Chỉ người đi thẳng mới là người biết rằng sự thanh tịnh này còn rất nông cạn, vẫn còn động loạn ngầm bên trong. Người đó vượt qua ngã tư, đi tiếp."

Về thiện và bất thiện, thầy hỏi: "Ai thấy tâm mình thiện, giơ tay?" Một bé trai ba tuổi giơ tay thật thà. Còn người lớn không ai dám giơ. Thầy gật gù: "Những người không giơ tay là người có trí tuệ. Vì sao? Vì thiện thật sự trong đạo Phật là điều vô cùng vĩ đại, đi đôi với thánh. Ta chưa là thánh thì tâm chưa thật thiện. Dù không hại ai, ăn hiền ở lành, không phạm giới, vẫn không được quyền nói mình thiện. Thấy mình không lỗi mà vẫn biết mình chưa thiện, đó mới là trí tuệ, mới đi xa được."

Thầy kết luận: "Bốn cánh quân ấy, nếu biết dùng đúng, sẽ đánh tan thành trì vọng tưởng. Nhưng nhớ, đừng bao giờ tự mãn. Khi tâm vừa lắng xuống một chút, đừng vội mừng. Hãy biết rằng nó vẫn còn động loạn. Cứ như vậy mà đi thẳng, không rẽ phải, không rẽ trái, không lui lại. Đó mới là người con ruột của Phật."

Tiếng vỗ tay vang lên như sấm dậy. Nhiều người ngồi đó, lặng lẽ nhìn lại chính mình. Có người chợt nhận ra bao năm tu tập, mình vẫn dừng lại ở ngã tư mà tưởng đã đến đích. Có người thấy mình đã rẽ phải nhiều lần, ca ngợi chút thanh tịnh của mình. Nhưng giờ đây, họ hiểu rằng con đường còn dài, và chỉ có đi thẳng, với cái biết như thật, mới mong ngày nào đó chiếm lại được thành trì, xây dựng vương quốc an lạc cho chính mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Tứ Niệm Xứ là bốn cánh quân tấn công vào thành trì vọng tưởng, nhưng trước hết phải tu hơi thở làm hậu cần. Bí quyết cốt lõi là biết tâm như thật, không can thiệp, không tự mãn. Khi tâm tưởng chừng thanh tịnh, đừng vội ca ngợi hay dừng lại, mà hãy biết rằng sự thanh tịnh ấy còn nông cạn, vẫn còn động loạn ngầm. Chỉ người nào luôn thấy mình chưa thiện, chưa tịnh, mới là người đi thẳng trên con đường giác ngộ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang