Bốn bước đến vực thẳm

Bầu không khí trong phòng khách của Thầy vẫn tĩnh lặng như mọi ngày, chỉ có tiếng quạt máy vo ve đều đặn. Phật tử A ngồi xuống, ánh mắt hơi cúi, hai bàn tay chắp lại nhưng ngón tay lại bấu vào nhau, lộ rõ sự bất an. Thầy nhìn ông, không vội vàng hỏi ngay, chỉ im lặng chờ đợi.

Cuối cùng, Phật tử A lên tiếng, giọng hơi run: "Thầy ơi, con... con có lỗi. Con đã nói xấu huynh đệ trên chùa. Con biết là sai rồi."

Thầy gật đầu nhẹ, vẫn giữ sự bình thản: "Con nói đi, chuyện gì đã xảy ra?"

Phật tử A hít một hơi sâu, rồi lời nói tuôn ra như một dòng nước vỡ bờ: "Là Phật tử B, thưa Thầy. Con thấy ảnh... con thấy ảnh không tốt. Con nghĩ ảnh nói xấu con sau lưng. Con nghe ai đó bảo vậy. Rồi con... con lên chùa, gặp Thầy, con kể hết những gì con nghĩ. Con nói rằng ảnh giả dối, nói rằng ảnh không thật lòng tu. Con nói rất nhiều, Thầy ơi, nói rất nhiều..."

Thầy vẫn im lặng, đôi mắt nhìn Phật tử A với sự hiểu biết sâu thẳm. Ông tiếp tục, giọng càng lúc càng nhỏ: "Con biết Thầy nghe rồi sẽ hiểu. Nhưng con... con không chờ được. Con cứ nói, nói tràng giang đại hải, nói hết những gì con nghĩ trong đầu. Con nghĩ rằng mình đúng, rằng mình phải bảo vệ danh dự. Con không nghĩ rằng... rằng mình đang kết tội một người chưa có bằng chứng."

Thầy lúc này mới lên tiếng, giọng nhẹ nhưng rõ ràng: "Con biết vì sao Thầy phản ứng mạnh khi nghe con nói vậy không?"

Phật tử A lắc đầu, ánh mắt đầy hối hận.

"Vì con đang chấp cái ý mình quá," Thầy nói, "Cái ý nghĩ của con khởi lên, con thấy nó đúng quá, quá đúng. Do đó, chính chỉ nhiêu đó thôi mà tạo thành lầm lỗi, tạo thành xung đột, mà tạo thành nghiệp luôn. Đó là nguyên nhân có chút đó. Mà thực ra cái chấp ý mình mạnh quá cũng do cái chấp ngã mình nặng hơn người thường."

Phật tử A cúi đầu, nước mắt lăn dài trên gò má: "Con hiểu rồi, Thầy. Con đã quá ích kỷ, chỉ nghĩ cho mình. Con không nghĩ đến cảm xúc của Phật tử B, không nghĩ đến hậu quả. Con chỉ muốn mình được thoải mái, được "thắng" trong cuộc tranh luận."

Thầy gật đầu: "Đúng vậy. Đó là bước thứ hai trong tiến trình nguy hiểm. Từ chấp ngã – cái cảm giác "tôi" là trung tâm – nó dẫn đến chấp ý. Khi chấp ý mạnh, mình bắt đầu cố chấp quan điểm, không nghe ai, dễ chống đối, dễ suy diễn xấu người khác. Và từ chấp ý, nó phát triển đến vị kỷ và kiêu mạn – chỉ còn thấy niềm vui của mình là quan trọng, còn người khác không cần tới nữa. Và bước cuối cùng là ác độc, là cửa địa ngục đã mở ra chờ đợi."

Phật tử A ngẩng lên, ánh mắt đầy sợ hãi: "Thầy ơi, con có thể đi đến bước cuối cùng đó không?"

Thầy nhìn ông, giọng trầm xuống: "Nếu con không biết tu tập, không biết nhận ra và trừ diệt chấp ngã, chấp ý, thì chắc chắn con sẽ đi vào con đường đó. Nhưng may mắn là con đã nhận ra lỗi. Đó là bước đầu tiên để trở lại."

Phật tử A thở phào nhẹ nhõm, nhưng vẫn còn lo lắng: "Thầy ơi, làm sao để con không rơi vào vị kỷ và kiêu mạn?"

Thầy mỉm cười: "Con phải luôn luôn nhớ rằng, mọi niềm vui, mọi khoái cảm, kể cả những niềm vui do làm phước, đều có thể làm xuất hiện vị kỷ. Đó là công thức tuyệt đối đúng. Sự hưởng thụ niềm vui luôn luôn đưa tới ích kỷ. Vì vậy, con phải tỉnh thức, phải cảnh giác. Khi được khen, con phải cười cười nhưng trong lòng đừng chấp nhận lời khen đó. Phải tỉnh. Còn nếu đón nhận, con sẽ sướng rơn lên, và vị kỷ đang tăng lên đó."

Phật tử A gật đầu, ánh mắt sáng lên: "Con hiểu rồi, Thầy. Con sẽ cố gắng. Con sẽ luôn luôn lễ Phật để nhờ sự gia hộ của chư Phật, giữ gìn tâm hồn, giữ gìn nhân cách. Con sẽ không bao giờ chủ quan rằng mình đã vững rồi."

Thầy nhìn ông, ánh mắt đầy hy vọng: "Đúng vậy. Dù con tu giỏi hay tu dở, mỗi ngày cứ lạy Phật chắc ăn thì Phật sẽ giữ gìn tâm hồn con, giữ gìn nhân cách con, giữ gìn cuộc đời con để con luôn luôn đi đúng trong chánh đạo. Khiêm tốn một chút thì sẽ được mọi điều, còn kiêu mạn một chút thì sẽ đổ vỡ tất cả."

Phật tử A đứng dậy, chắp tay cúi đầu: "Con cảm ơn Thầy. Con sẽ cố gắng mỗi ngày."

Thầy gật đầu: "Đi đi, con. Nhớ rằng, từ chấp ngã đến ác độc chỉ có bốn bước. Bốn bước cũng không dễ để tới đâu, nhưng cũng không khó. Nếu con cảnh giác thì nó rất khó, không cảnh giác thì bước qua liền."

Phật tử A bước ra khỏi phòng, ánh mắt sáng hơn, bước chân nhẹ nhõm hơn. Ông biết rằng, con đường tu tập còn dài, nhưng ông đã nhận ra bước đầu tiên – nhận ra chấp ngã và chấp ý của mình. Và từ đó, ông sẽ cố gắng mỗi ngày để không rơi vào vị kỷ, kiêu mạn, và ác độc.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy tiến trình nguy hiểm từ chấp ngã (cảm giác "tôi" là trung tâm) dẫn đến chấp ý (cố chấp quan điểm), vị kỷ và kiêu mạn (chỉ thấy niềm vui của mình), và cuối cùng là ác độc – mở cửa địa ngục. Bài học là phải luôn tỉnh thức nhận ra chấp ngã của mình, không chủ quan cho rằng mình đã vững, và luôn khiêm tốn lễ Phật để nhờ sự gia hộ, giữ gìn tâm hồn và nhân cách trên con đường tu tập.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang