Biết và làm

Buổi sáng đầu thu, sân chùa còn ướt sương, một người đàn ông trạc ngoài bốn mươi tìm đến gặp tôi. Ánh mắt anh đầy trăn trở, bàn tay siết chặt như muốn nén một điều gì đó đã đè nặng trong lòng suốt thời gian dài.

Anh ta là một Phật tử đã tu thiền hơn mười năm. Ngày nào cũng ngồi thiền hai tiếng, tụng kinh đều đặn, ăn chay trường, giữ giới nghiêm ngặt. Nhưng kỳ lạ thay, suốt mười năm ấy, anh chưa một lần vào được định. Tâm trí cứ như con khỉ chuyền cành, hết vọng tưởng này đến vọng tưởng khác. Anh đã thử đủ mọi phương pháp: đếm hơi thở, quán sổ tức, niệm Phật, nhưng tất cả đều vô hiệu.

“Thưa thầy,” – giọng anh khàn đi vì xúc động – “con đã tu tinh tấn như vậy, sao con không vào định được? Có phải con thiếu phước, hay con tu sai pháp môn?”

Tôi nhìn anh, thấy rõ nỗi khổ của một người đã đổ mồ hôi, nước mắt suốt mười năm mà không đạt được kết quả. Nhưng tôi biết, vấn đề không nằm ở sự tinh tấn của anh.

“Anh nghĩ việc tu chứng của một người là chuyện riêng của người đó, phải không?” – tôi hỏi.

Anh gật đầu, vẻ ngạc nhiên: “Dạ, ai tu lấy nấy chứng, ai ăn lấy no, ai tu lấy đắc. Con nghĩ vậy.”

“Nhưng sự thật không phải thế,” – tôi nói chậm rãi. “Việc tu chứng của một người có liên quan đến toàn bộ đạo Phật. Nó không phải chuyện riêng của cá nhân.”

Anh tròn mắt, không hiểu. Tôi tiếp lời: “Anh tu tinh tấn dữ lắm, nhưng duyên chưa đắc đạo. Tại vì cái duyên chung của Phật pháp chưa đến lúc. Còn có người tu tự nhiên tâm vào định được, phát sinh trí tuệ, là vì duyên chung của Phật pháp đã chín, và duyên của người đó phù hợp với toàn bộ như vậy. Đến lúc người này phải phát huệ, phải giác ngộ.”

Anh ngồi im lặng hồi lâu, như đang nuốt trọn từng chữ. Tôi thấy mắt anh rưng rưng.

“Nhưng thầy ơi, vậy con phải làm sao?” – giọng anh run run.

“Trước hết, hãy hiểu rõ nguyên tắc: muốn làm việc gì, phải biết rõ rồi mới làm. Cũng như muốn cất nhà, phải biết kiểu dáng, vật liệu, giá tiền. Anh muốn vào định, nhưng anh có biết định là gì không? Anh có chuẩn bị đủ chưa?”

Anh chớp mắt: “Con nghĩ con biết. Con đọc sách thiền nhiều lắm.”

“Đọc sách chưa đủ,” – tôi lắc đầu. “Có cuốn sách viết bởi người tu dễ chứng, ông ta tu mấy bữa đã vào định, rồi viết sách. Ai tu theo cũng trật. Có cuốn sách viết bởi người tu cực khổ, trải qua nhiều giai đoạn khó khăn, cuốn sách đó mới có kinh nghiệm để anh tham khảo. Nhưng đọc sách xong, anh còn phải tìm thầy.”

“Con tìm thầy rồi,” – anh nói vội. “Con theo một vị thầy dạy thiền.”

“Thầy đó có khéo tu và khéo dạy không?”

Anh ngập ngừng: “Thầy con tu tốt, nhưng dạy… hơi khó hiểu.”

“Đó là vấn đề,” – tôi gật đầu. “Có người khéo tu mà không khéo dạy. Có người nói hay mà không thực hành nhiều. Anh cần một vị minh sư vừa tu hay vừa dạy hay. Nhưng trong 60 năm, có khi không có một người như vậy. Anh đành chịu thiếu duyên, thiếu phước.”

Anh thở dài, vai trĩu xuống.

“Nhưng đừng nản,” – tôi an ủi. “Trước hết, hãy cầu nguyện chư Phật gia hộ cho anh tìm được minh sư. Rồi nghiên cứu thật kỹ, từ từ. Cái việc thiền định là đỉnh cao của sự tu tập, nó cần sự chuẩn bị còn nhiều hơn nữa. Cũng như tổ chức một buổi lễ, phải chuẩn bị hai ba tháng. Một bài giảng, phải nuôi dưỡng đề tài mấy tháng, thậm chí mấy năm.”

Anh ngước lên, mắt sáng dần: “Vậy con phải chuẩn bị những gì, thưa thầy?”

“Trước khi đến với thiền định, anh đã tu dưỡng đạo đức chưa? Đã làm nhiều điều phước lành chưa? Đã biết tụng kinh, ăn chay, giúp đỡ, hy sinh chưa? Đã nghiên cứu kinh điển thuần thục chưa? Nếu chưa, hãy làm những điều đó trước. Khi nào anh cảm thấy mình đã đến lúc phải đi vào sự an định của nội tâm, thì đó mới là giai đoạn đúng lúc chín.”

Anh gật đầu, nét mặt dần giãn ra. Tôi thấy trong mắt anh có một tia hy vọng mới.

“Cảm ơn thầy,” – anh nói, giọng đã bớt nặng nề. “Con hiểu rồi. Con sẽ không vội vàng nữa. Con sẽ chuẩn bị kỹ hơn.”

Anh đứng dậy, vái chào rồi bước ra sân chùa. Nắng đã lên cao, xua tan màn sương sớm. Tôi nhìn theo bóng anh, thầm nghĩ: biết và làm, tưởng đơn giản mà hóa ra lại là cả một bài học lớn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhấn mạnh nguyên tắc căn bản: phải biết rõ rồi mới làm, và sự chuẩn bị càng kỹ lưỡng thì việc làm càng dễ thành công. Trong tu tập, nhất là thiền định, không nên vội vàng mà cần chuẩn bị đầy đủ về đạo đức, phước báu, kiến thức và sự hướng dẫn của minh sư. Việc tu chứng của một người còn liên quan đến duyên chung của Phật pháp, không phải chuyện riêng lẻ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang