Biết phục thiện

Buổi sáng hôm ấy, trong tinh xá Kỳ Hoàn, nắng vàng trải dài trên những lối đi lát gạch. Các tỳ kheo đang tụ họp trước giờ nghe pháp, bỗng có một vị sư lớn tuổi bước vào, áo cà sa thẳng thớm, dáng vẻ đĩnh đạc. Nhưng điều khiến mọi người chú ý không phải dáng vẻ ấy, mà là sự khác biệt của ông với tất cả chư tăng nơi đây.

Ông là một tỳ kheo tại gia, xuất thân từ một gia đình giàu có. Sau khi vợ qua đời, ông phát tâm đi tu, nhưng không hề từ bỏ tài sản. Ông vẫn là chủ sở hữu của cả một cơ ngơi rộng lớn. Ông cho xây một tịnh thất ngay sát bên tinh xá, có người hầu hạ, ăn uống đầy đủ, quần áo thay đổi nhiều loại. Cuộc sống của ông chẳng khác gì một vị trưởng giả còn tại gia.

Điều đó khiến các tỳ kheo trẻ trong tinh xá không khỏi chướng mắt. Một hôm, họ cùng nhau đến trước Phật, cung kính thưa:

“Bạch Thế Tôn, vị hiền giả kia tuy đã xuất gia nhưng đời sống vẫn giống hệt người thế tục. Ông ấy vẫn giữ tài sản, ăn mặc sang trọng, có người hầu hạ, nhà cửa đầy đủ tiện nghi. Như vậy e không hợp với giáo pháp của Thế Tôn.”

Đức Phật lắng nghe, rồi ngài gọi vị tỳ kheo giàu có đến. Giọng Phật ôn hòa, không gắt gỏng:

“Này ông, người xuất gia là người không còn sở hữu tài sản. Ông nên đem bố thí hết, hoặc cúng dường cho chư tăng. Ông hãy sống hòa đồng như mọi người trong chúng, chứ không nên ăn mặc sang trọng như vậy.”

Lời Phật nhẹ nhàng là vậy, nhưng vị tỳ kheo nghe xong, mặt đỏ bừng, hai tay nắm chặt. Ông cảm thấy như mình bị xúc phạm nặng nề. Máu tự ái dâng lên, ông không kìm được, đứng phắt dậy, quát:

“Tôi không thèm mặc y phục này nữa!”

Nói rồi, giữa đại chúng đông đủ, ông cởi phăng chiếc áo cà sa, quăng xuống đất, thân thể trần trụi đứng đó, mặt hầm hầm. Các tỳ kheo xung quanh sững sờ, không ai nói được lời nào.

Đức Phật vẫn giữ nét mặt từ bi, không hề nổi giận. Ngài nhìn ông, trầm ngâm một lát rồi nói:

“Này ông, ngày xưa, trong kiếp quá khứ, ông là người biết phục thiện. Khi nghe ta rầy, ông đã biết nghe lời. Tại sao bây giờ ông lại hư hỏng như vậy?”

Cả đại chúng đều im phăng phắc. Ai nấy đều tập trung lắng nghe, vì chỉ có Phật mới biết được vô lượng kiếp quá khứ của tất cả chúng sinh. Và Đức Phật bắt đầu kể:

“Vào thời xa xưa, tại một vương quốc nọ, vua có hoàng hậu thứ nhất sinh được hai người con trai: người anh tên là Mahimsasa, người em kế tên là Chanda, nghĩa là mặt trăng. Khi hoàng hậu thứ nhất qua đời, vua cưới hoàng hậu thứ hai. Bà này sinh được một hoàng tử tên là Surya, nghĩa là mặt trời.

Hoàng hậu thứ hai sinh lòng tham lam, lo sợ con mình là con út sẽ không được thừa kế ngôi vua. Bà bí mật móc nối với các quan lại trong triều, mua chuộc họ, lập thành một phe cánh hùng mạnh. Bà tính chuyện sẽ gạt hai người con của hoàng hậu trước để đưa con mình lên ngôi, thậm chí có thể giết hại họ.”

Đức Phật dừng lại, nhìn quanh đại chúng, rồi nói tiếp:

“Khi hoàng hậu thứ hai đến nói thẳng với vua rằng: ‘Thần thiếp xin bệ hạ sau này hãy nhường ngôi lại cho con trai của thần thiếp’, nhà vua giật mình. Ông hiểu rằng đây không phải chuyện nhỏ. Một người dám nói thẳng như vậy ắt hẳn đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng. Vua biết mình đã bị cô lập. Nếu ông từ chối ngay lúc này, hoàng hậu sẽ phất tay một cái là nổi loạn nổi lên ngay.

Vua là người khôn ngoan, ông hoãn binh: ‘Chuyện lớn như vậy, hôm nay chưa phải ngày tốt. Trẫm sẽ mời các quan lại bàn bạc kỹ càng.’ Hoàng hậu nghe vậy, nhếch mép cười khẩy, vì bà biết các quan lại đã đứng về phía bà hết rồi.

Ngay đêm đó, vua bí mật gọi hai người con trai đầu vào, nói:

‘Cha con ta đã bị cô lập rồi. Các con phải đi ngay, lên vùng núi biên giới xa xôi mà ẩn náu. Khi nào nghe tin cha mất, hãy dắt quân về lên ngôi vua. Cha sẽ chuẩn bị sẵn sự thừa kế trên danh nghĩa.’

Hai hoàng tử nghe lời cha, lập tức khăn gói ra đi trong đêm tối. Nhưng đúng là ‘người tính không bằng trời tính’. Hoàng tử út Surya, dù khác mẹ, nhưng từ nhỏ đã được hai người anh hết mực thương yêu. Trong bóng đêm, cậu thấy hai anh xách gói đi, liền chạy theo, không cần biết chuyện gì đang xảy ra. Thế là cả ba hoàng tử cùng biến mất.”

Đức Phật kể đến đây, cả đại chúng đều nín thở. Ngài tiếp:

“Ba anh em băng rừng, lội suối, đi qua nhiều ngày đêm, vượt lên núi cao. Một hôm, họ dừng chân bên một hồ nước lớn, nước trong vắt. Người anh cả nói với hai em:

‘Các em hãy xuống hồ lấy nước lên để uống và nấu ăn.’

Nhưng trong hồ nước ấy có một con dạ xoa. Loài dạ xoa thời xưa rất nhiều, chúng có năng lực phi thường, có thể biến hóa, thiện ác thất thường. Con dạ xoa này giữ hồ nước làm lãnh địa riêng của mình. Nó có một lời thề: nếu ai đến uống nước mà nói được đạo lý của bậc thánh, nó sẽ theo hầu hạ người đó suốt đời; còn ai không nói được, nó sẽ bắt và ăn thịt.”

Khi hai hoàng tử em xuống hồ, dạ xoa hiện ra, hỏi:

“Các ngươi có muốn uống nước hồ này không? Hãy nói cho ta nghe pháp của bậc thánh là gì?”

Hai hoàng tử còn trẻ, chỉ học những phép trị dân, trị nước, chứ không biết gì về đạo lý của bậc thánh. Chúng ú ớ không trả lời được. Dạ xoa nổi giận, bắt cả hai nhốt vào hang đá.

Đợi mãi không thấy hai em về, người anh cả Mahimsasa đích thân xuống hồ tìm. Vừa đến mép hồ, dạ xoa hiện ra, quát:

“Ngươi muốn uống nước à? Hãy nói pháp của bậc thánh cho ta nghe, ta mới cho uống và thả một người em của ngươi.”

Mahimsasa trầm tĩnh đáp:

“Bậc thánh là bậc có tình thương lớn đối với mọi người. Trong tâm rất khiêm hạ, không thấy mình là quan trọng. Sống một đời biết nhu thuận, biết cung kính, dù rất nghiêm túc.”

Dạ xoa nghe xong, cảm thấy khâm phục, chắp tay bái phục và hứa sẽ thả một người em. Mahimsasa nói:

“Hãy thả người em út của ta.”

Dạ xoa trừng mắt, quát:

“Hồi nãy ngươi vừa nói đạo lý bậc thánh, vậy mà ngay tức khắc ngươi đã làm sai đạo lý đó. Theo thứ tự, người em kế là Chanda phải được thả trước, tại sao ngươi lại đòi thả người em út?”

Mahimsasa mỉm cười, đáp:

“Ngươi biết một mà không biết hai. Nếu ta kêu thả người em cùng mẹ trước, thì sau này khi trở về triều đình, mọi người sẽ phê bình rằng ta phân biệt mẹ này mẹ kia. Ta chấp nhận để ngươi giam giữ người em cùng mẹ, để cứu người em khác mẹ, để mọi người biết rằng tình thương yêu của ta không có ranh giới.”

Dạ xoa nghe vậy, vô cùng khâm phục. Nó quỳ xuống lạy, thả cả hai người em ra, rồi xin được hầu hạ cả ba anh em. Từ đó, dạ xoa dùng quyền năng của mình cung phụng cho ba hoàng tử sống ổn định trên núi cao.”

Đức Phật kể đến đây, dừng lại một chút rồi nói:

“Ba anh em sống lặng lẽ trên núi, không màng đến việc tranh giành ngôi báu nữa, vì em út cũng đã ở cùng. Sau khi vua cha băng hà, họ trở về kinh thành. Người anh cả Mahimsasa lên ngôi, hai người em được phong tước. Còn dạ xoa được vua ban thưởng cho một đời sống sung túc.”

Đức Phật nhìn thẳng vào vị tỳ kheo giàu có, giọng trầm ấm:

“Mahimsasa ngày đó chính là ta. Chanda là Xá Lệ Phất. Surya là A Nan. Còn con dạ xoa biết phục thiện khi nghe ta giải thích, chính là ông đó, người đang đứng trước ta đây. Ngày xưa ông nghe ta giải thích là biết phục thiện. Tại sao hôm nay, ta vừa rầy một tiếng mà ông đã đùng đùng tự ái như vậy?”

Vị tỳ kheo giàu có nghe xong, như sét đánh ngang tai. Ông sững người, nước mắt bỗng lăn dài trên má. Ông nhớ lại tất cả: kiếp xưa mình là dạ xoa, nhờ biết phục thiện mà được thoát khỏi thân phận đọa đày. Vậy mà bây giờ, chỉ vì một lời rầy nhẹ nhàng của Phật, ông đã tự ái, đã vứt bỏ y phục, vứt bỏ tất cả. Ông quỳ sụp xuống, hai tay run run nhặt chiếc áo cà sa lên, khoác lại, cúi đầu sám hối:

“Bạch Thế Tôn, con xin sám hối. Con đã sai rồi. Từ nay con sẽ bỏ hết tài sản, sống hòa đồng với chúng tăng.”

Lúc đó, Đức Phật mới nói bài kệ:

“Nếu không hết nghi hoặc, thì dù cho lõa thể, bện tóc, trét tro, tuyệt thực, lăn trên đất, ở dơ, ngồi chồm hổm, cũng chẳng phải người hay.”

Nghĩa là, dù có tu khổ hạnh đến đâu, dù có làm những hành vi khắc khổ thế nào, mà trong tâm vẫn còn nghi hoặc, phiền não, tự ái, thì cũng không phải là một ẩn sĩ chân chính. Chỉ khi nào trong tâm trừ hết mọi nghi hoặc, mọi bất thiện, mới thực sự là người tu hành đúng đắn.

Vị tỳ kheo từ đó hoàn toàn thay đổi. Ông đem tài sản của mình bố thí hết, sống một đời sống thanh bần, hòa đồng với chúng tăng, và tinh tấn tu tập. Câu chuyện về lòng tự ái của ông trở thành bài học lớn cho tất cả mọi người.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta về tác hại của lòng tự ái – cánh cửa đầu tiên ngăn cản con đường tu tập. Khi bị rầy la, nếu ta tự ái, biện minh, cãi lại, thì ta chưa vượt qua được thử thách đầu tiên. Người biết phục thiện là người biết lắng nghe, biết nhận lỗi, biết sửa mình. Đừng để những tập khí xấu cũ che mất những nhân duyên lành đã tạo từ nhiều đời trước. Hãy rèn luyện tâm mình, vượt qua tự ái, để mở được cánh cửa bước vào ngôi nhà thánh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang