Bên lỡ bên bồi

Buổi chiều cuối năm, ánh nắng vàng nhạt xuyên qua cửa kính giảng đường, rơi xuống hàng ghế gỗ dài. Không khí ấm áp và lắng đọng, nhưng trong lòng mỗi người ngồi đó đều có một nỗi niềm riêng khi nghe tiếng thầy vang lên:

“Hôm nay chúng ta nói đề tài bên lỡ bên bồi. Từ câu ca dao: con sông bên lỡ bên bồi, bên lỡ lỡ mãi bên bồi bồi thêm. Mọi người có nghe câu này chưa?”

Mọi người gật đầu, nhưng ánh mắt vẫn mơ hồ. Thầy chậm rãi giảng giải về một hiện tượng vật lý quen thuộc: dòng sông uốn khúc, nước chảy xiết khoét sâu vào bờ bên này, gọi là bên lỡ, rồi bồi đắp phù sa cho bờ bên kia, gọi là bên bồi. Cứ thế, bên lỡ ngày càng lở, bên bồi ngày càng đầy, cho đến một ngày dòng sông đổi dòng, chảy thẳng, bỏ lại phía sau những ao tù, những bãi bồi hoang phế.

“Sông Sài Gòn của mình đó, nhìn trên bản đồ là thấy quanh co, rồi cuối cùng nó cũng đi thẳng, dẹp hết bên lỡ bên bồi.” Thầy dừng lại, nhìn quanh, giọng trầm xuống: “Nhưng cái hiện tượng này có liên quan gì đến Phật pháp không? Có. Vì vật lý cũng vậy, đạo lý cũng vậy, xã hội cũng vậy, con người cũng vậy.”

Thầy kể về những người do phước đời trước nên đời này giàu có, mạnh khỏe, có quyền thế – họ giống như bên bồi. Còn những người kém phước, nghèo khổ, yếu thế – họ giống như bên lỡ. Người có tiền, có quyền dùng tiền quyền để học hành, kinh doanh, đầu tư, ngày càng giàu thêm. Người nghèo không có vốn, phải đi làm thuê, bị chủ bốc lột, làm quá giờ, sức khỏe hao mòn, ngày càng khốn khó. Cứ như vậy, bên bồi bồi mãi, bên lỡ lỡ thêm.

Thầy nhấn mạnh: “Ngay cả người không ác, làm ăn chân chính, đóng thuế đầy đủ, đối xử tốt với công nhân, nhưng cứ giàu lên dần dần, thì cũng tạo ra bên lỡ bên bồi, chỉ là chậm thôi. Nhưng ngày con sông đi thẳng rồi cũng phải tới, vì đó vẫn là một sự bất công.”

Một Phật tử ngồi gần đó khẽ hỏi, giọng băn khoăn: “Thưa thầy, nếu mình làm phước, mình bố thí, thì đời sau mình giàu sang, đó là nhân quả tốt mà, sao lại thành tội?”

Thầy mỉm cười, ánh mắt hiền từ: “Con hỏi rất hay. Nhân quả không đơn giản như mình tưởng. Khi mình hưởng phước của mình, mà xung quanh còn bao người nghèo khổ, mình bình thản hưởng thụ, thì cái mầm bất công, cái mầm ác nhỏ đã rơi vào tâm mình rồi. Nó cứ lớn dần. Cho nên Đức Phật mới dạy phải giải thoát. Nếu cứ làm phước rồi hưởng phước là đủ, thì Phật đâu cần dạy giải thoát làm gì.”

Giảng đường lắng xuống. Thầy tiếp tục: “Vì vậy, lý tưởng cuối cùng vẫn là giải thoát. Nhưng trên đường đi, chúng ta phải sống vị tha, hy sinh vì chúng sinh, tích cực làm việc thiện, tích lũy phước đức. Đừng lợi dụng ưu thế của mình để lấn át người khác, đừng làm ngơ trước nỗi khổ của người khác. Đó là cách để không rơi vào vòng xoáy bên lỡ bên bồi.”

Thầy kể thêm về những bạo chúa tham lam, những kẻ dùng quyền lực vơ vét của dân, gửi tiền ra nước ngoài, cuối cùng bị lật đổ, lưu vong, tù tội. Những đế quốc hùng mạnh xua quân đi xâm lược, mở rộng bờ cõi, nhưng ngày nay còn lại gì? Tất cả đều sụp đổ. Đó là lúc dòng sông chảy thẳng, công lý được lập lại.

Thầy cũng nói về toàn cầu hóa, về những nước giàu ngày càng giàu, nước nghèo ngày càng nghèo, và những người có lương tâm biểu tình phản đối, vì họ thấy trước sự bất công sẽ càng lớn. Nhưng dù vậy, luật nhân quả vẫn vận hành: bên lỡ bên bồi rồi cũng sẽ được san bằng, nhưng nếu cứ để lâu, nước nghèo sẽ kiệt quệ.

Cuối cùng, thầy nhắc nhở: “Chúng ta có mặt ở đây là để trả nghiệp và để học đạo lý. Khi gặp người khổ, hãy học lòng thương. Khi thấy người giàu, hãy học hoan hỉ. Khi thấy người tàn tật, hãy suy nghiệm nhân quả. Đừng sống thờ ơ, hãy sống tỉnh giác, bình an nhưng khôn ngoan.”

Giảng đường chìm trong suy tư. Mỗi người tự soi lại mình, tự hỏi mình đang ở bên lỡ hay bên bồi, và liệu mình có đang góp phần tạo nên sự bất công cho cuộc đời hay không. Bài học về dòng sông cứ thấm dần, như nước thấm vào lòng đất.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài giảng mượn hiện tượng bên lỡ bên bồi của dòng sông để chỉ ra sự bất công trong xã hội và luật nhân quả phức tạp. Người có ưu thế nếu lợi dụng để bốc lột hoặc làm ngơ trước nỗi khổ của người khác sẽ tạo nghiệp, và một ngày nào đó công lý sẽ được lập lại. Vì vậy, hãy sống vị tha, tích cực làm thiện, học đạo lý từ cuộc đời, và hướng đến giải thoát – đó là con đường thoát khỏi luân hồi.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang