Bát cháo cuối đời

Trời làng Ấn Độ cổ đại nhá nhem buổi sớm, những làn khói bếp mỏng tang bay lên từ những mái nhà tranh thấp lè tè. Trong một góc nhà tồi tàn, một ông lão Bà La Môn ngồi bó gối bên bếp lửa, đôi mắt mờ đục nhìn vào nồi cháo đang sôi lục bục. Ông lão gầy gò, áo quần vá chằng vá đụp, nhưng hôm nay trên mặt ông có một niềm hân hoan lạ lùng.

Ông là bạn cũ của thân phụ ngài Xá Lợi Phất. Ngày xưa, hai gia đình vốn là láng giềng, nhưng một bên giàu sang quyền thế, một bên thì nghèo kiết xác. Khi nghe tin con bạn mình xuất gia rồi đắc đạo, trở thành bậc trí tuệ đệ nhất lãnh đạo tăng đoàn, ông mừng lắm. Ông lén đi nghe pháp nhiều lần, nhưng lần nào thấy bóng ngài Xá Lợi Phất từ xa, ông lại lủi đi, tránh mặt. Ông mặc cảm. Mình nghèo quá, áo rách rưới, tay chân lấm lem, làm sao dám đến gần bậc cao quý ấy?

Nhưng lòng mộ đạo trong ông cứ lớn dần. Ông muốn làm một điều gì đó để dâng cúng cho ngài, dù chỉ một lần trong đời. Ông nhịn ăn, nhịn uống, chắt chiu từng hạt gạo ngon, từng miếng thức ăn ngon nhất. Ông còn dành dụm mua được một mảnh vải đẹp, mềm mại, màu nâu sẫm. Ông nâng niu mảnh vải như nâng niu cả tấm lòng mình. Rồi một hôm, ông nấu một nồi cháo thập cẩm, thơm phức, hạt gạo nở bung, bên trên rắc ít rau thơm và chút muối mè. Ông bưng bát cháo nóng hổi, tay run run, bước đến tịnh xá nơi ngài Xá Lợi Phất trú.

Khi gặp ngài, ông quỳ xuống, hai tay dâng bát cháo và mảnh vải, giọng nghẹn ngào: “Bạch ngài, con nghèo hèn chẳng có gì, chỉ xin dâng ngài bát cháo và tấm vải này. Ngài nhận cho con được phước lành.” Ngài Xá Lợi Phất nhìn ông, đôi mắt từ bi lặng lẽ. Ngài biết bát cháo và mảnh vải này là cả mồ hôi, nước mắt, cả tấm lòng thành của ông. Ngài ngồi xuống, lặng lẽ ăn hết bát cháo, không sót một miếng nào. Rồi ngài lấy mảnh vải, đắp lên người, bên trong lớp y, để giữ ấm. Ông lão nhìn ngài, nước mắt lăn dài trên gò má nhăn nheo. Ông hoan hỉ lạy tạ ra về. Ít lâu sau, ông qua đời.

Kiếp sau, ông đầu thai vào một gia đình cư sĩ giàu có, mộ đạo. Khi bà mẹ mang thai, tâm bà cứ hướng về ngài Xá Lợi Phất một cách lạ thường. Bà thường thỉnh ngài cùng chư tăng về nhà cúng dường. Khi sinh ra, đứa bé trai kháu khỉnh, ai thấy cũng yêu. Đến khi gặp ngài Xá Lợi Phất, đứa bé cười tươi, vui mừng như có duyên xưa. Người cha xin ngài đặt tên con, ngài lấy chữ cuối trong tên mình là Tissa, nên đặt tên bé là Tissa.

Lên bảy tuổi, chú bé Tissa xin xuất gia với ngài Xá Lợi Phất. Gia đình hoan hỉ. Từ đó, chú sa di Tissa đi đến đâu cũng được người ta cúng dường, yêu mến. Mùa đông Ấn Độ lạnh thấu xương, thấy chư tăng thiếu mền đắp, chú vừa khởi tâm muốn có mền, thì đi khất thực về, người ta đã chất đầy mền trên tay. Phước của chú lớn lạ kỳ. Nhưng càng lớn, chú càng thấy phiền vì họ hàng, Phật tử lui tới thăm viếng quá đông. Một hôm, chú đến bạch với ngài Xá Lợi Phất: “Bạch thầy, con xin phép thầy cho con về một vùng rừng núi xa, ẩn tu một thời gian.” Ngài Xá Lợi Phất gật đầu, mỉm cười.

Chú sa di ôm y bát đi về một làng nhỏ ven rừng. Dân làng thấy một chú sa di trẻ mà oai nghi tế hạnh, ai cũng thương quý. Họ cất cho chú một cái cốc nhỏ, ngày ngày thay phiên nhau mang cơm nước cúng dường. Chú chỉ nói một câu duy nhất với mỗi người: “Chúc đạo hữu được nhiều phước lành và tinh tấn.” Rồi chú lặng lẽ vào rừng sâu, ngồi thiền dưới gốc cây, quên cả thời gian. Chú tinh tấn tu hành, không bao lâu, chứng quả A La Hán.

Ngài Xá Lợi Phất biết đệ tử mình đã đắc đạo, liền dẫn một đoàn tăng chúng đến thăm. Dân làng mừng rỡ, dựng một khu đất trống, bày bàn ghế, cúng dường chư tăng. Sau khi thọ thực, ngài Xá Lợi Phất bảo: “Tissa, con hãy thuyết pháp cho mọi người nghe.” Dân làng ngạc nhiên: “Ủa, chú sa di này từ trước đến giờ chỉ nói mỗi câu ‘phước lành và tinh tấn’ thôi mà?” Nhưng khi Tissa lên pháp tòa, chú giảng như mây như mưa, phân tích nghĩa lý sâu xa, nỗi khổ thế gian, cảnh giới thiền định, sự an lạc của Niết bàn. Mọi người nghe mà cảm phục, ngỡ ngàng.

Đức Phật từ xa biết chuyện, ngài dùng thần thông hiện ra đầu làng, dẫn Tissa và chư tăng lên đỉnh núi cao. Đứng trên đỉnh, mây gió lồng lộng, Đức Phật hỏi: “Này Tissa, con có thấy biển không?” Tissa đáp: “Bạch Thế Tôn, con thấy. Khi nhìn thấy biển, con nghĩ rằng nước mắt của chúng sinh nhiều hơn nước của biển cả.” Đức Phật khen: “Hay lắm!” Lại hỏi: “Khi nhìn thấy đại địa bao la, con nghĩ gì?” Tissa thưa: “Bạch Thế Tôn, con nghĩ không có một nơi nào mà không có xác của chúng sinh đã chôn vùi.” Đức Phật lại khen. Hỏi tiếp: “Khi ẩn tu trong rừng, nghe tiếng thú gào thét, con cảm thấy thế nào?” Tissa mỉm cười: “Bạch Thế Tôn, lòng con yêu rừng hoan biết bao.”

Đức Phật tán thán: “Như sa di Tissa, khi ở Kỳ Viên nổi tiếng, được nhiều người thương mến, lợi dưỡng đầy đủ, vậy mà xem đó là vướng bận, bỏ đi về rừng tu tập, chứng đạo. Thật đáng khen!” Và Ngài nói bài kệ: “An lạc của Niết bàn khác lạc thú thế gian. Tỳ kheo đệ tử Phật, hãy hiểu thật rõ ràng, chớ đắm mê danh lợi, hãy tu hạnh viễn ly.”

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về sa di Tissa cho thấy sức mạnh của lòng thành kính dâng cúng dù trong nghèo khó, và sự buông bỏ danh lợi, tìm về nơi thanh vắng để tinh tấn tu hành. Nước mắt chúng sinh nhiều hơn nước biển cả là lời nhắc nhở về nỗi khổ triền miên của luân hồi, và con đường giải thoát là từ bỏ dục lạc thế gian, hướng đến Niết bàn an lạc.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang