Bản năng và sự kiềm chế

Buổi sáng ở chùa, không khí thanh tịnh, mùi nhang trầm thoang thoảng. Trong chánh điện, các phật tử đang lắng nghe lời thầy giảng. Thầy chậm rãi nói về việc thếp vàng tượng Phật, về công đức, nhưng rồi câu chuyện dần đi vào một đề tài sâu xa hơn: bản năng của con người.

Thầy kể: "Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên trong tâm hồn ta, có sẵn, không cần học mà tự biết. Nó giống như được lập trình sẵn trong tâm thức vậy." Thầy dừng lại, nhìn quanh, rồi đưa ra ví dụ đầu tiên: "Khi đói, ta muốn ăn. Đó là bản năng tự nhiên của mọi giống loài. Nhưng nếu ai đẩy ta vào cái đói khốc liệt, ta sẽ thấy chỉ vì miếng ăn, con người ta có thể làm mọi chuyện tồi tệ, hư hỏng, tội lỗi."

Thầy kể về những người tù bị giam cầm trong hoàn cảnh thiếu ăn, họ giành giật, chèn ép nhau, thậm chí giết nhau chỉ vì miếng ăn. "Cái bản năng đói ăn tưởng đơn giản, nhưng cực kỳ khốc liệt và mạnh mẽ." Một phật tử ngồi dưới khẽ gật đầu, như đã từng chứng kiến hay nghe qua những câu chuyện như vậy.

Thầy tiếp tục, giọng trầm xuống: "Hay như bản năng ái dục nam nữ. Cấu trúc nhiễm sắc thể của nam là hình chữ Y, của nữ là hình chữ X. Chỉ khác nhau một chút đó, nhưng nó tạo ra một điện sinh học vô hình khiến nam thích nữ, nữ thích nam. Đó là bản năng tự nhiên. Nhưng nếu phát triển hoặc bị dồn nén, người ta có thể làm những chuyện cực kỳ ác độc."

Thầy nhấn mạnh: "Có những vụ án các ông cụ 70, 80 tuổi xâm hại những đứa bé 7, 8 tuổi. Người ta không hiểu nổi, nhưng không có gì khó hiểu cả. Vì người đó vẫn còn nguyên bản năng ái dục, chưa hề mất. Nếu không có sự tu tập, không có phước, người ta không tự kiềm chế được. Con người hơn nhau ở chỗ có kiềm chế hay không, chứ cái thích bí mật bên trong ai cũng còn cả. Nhớ giùm thầy điều đó."

Một phật tử thắc mắc: "Thưa thầy, vậy một ông cụ râu bạc, chống gậy, đi không nổi, hỏi còn thích con gái không?" Thầy nhìn người hỏi, mỉm cười: "Câu trả lời là còn. Vì nó là bản năng. Nhưng cụ không làm gì bậy bạ, vì cụ có phước, có đến chùa lễ Phật, có lòng khiêm hạ. Thích nhưng kìm nén được. Cái giá trị gọi là người đạo mạo không phải vì người đó hết những điều xấu, chỉ bởi vì người đó đè nén được cái xấu xuống thôi."

Thầy giảng thêm về bản năng tự nhiên biết, như con chó khi bị bệnh tự đi tìm lá cỏ để ăn rồi ói ra chất độc. "Ai dạy nó? Không ai dạy. Tự nhiên nó biết. Đó là bản năng. Người nữ có trực giác mạnh hơn đàn ông, cũng là một dạng bản năng. Có những ông chồng học rất giỏi, bằng cấp này bằng cấp kia, nhưng về nhà phải nghe lời vợ, vì bà vợ có trực giác rất mạnh, nói đâu trúng đó."

Đến đây, thầy nói về một định nghĩa quan trọng: "Một người chứng quả Tu-đà-hoàn là diệt được ba bản năng gọi là ba kiết sử: ích kỷ, nghi ngờ, và chấp vào nguyên tắc. Nếu người đó là một ông vua, ta mới thấy sự vĩ đại của họ, hành xử vượt tầm quốc gia, tới quốc tế. Chỉ vì diệt được ba bản năng đó thôi."

Thầy dạy về bản năng ích kỷ: "Con người có bản năng ích kỷ, lo cho mình trước. Căn bản là xấu. Các nền đạo đức đều ca ngợi sự vị tha để chống lại khuynh hướng vị kỷ. Nhưng bản năng vị kỷ mạnh quá, nên người ta buông xuôi, rồi lập ra những lý luận để binh vực cho sự buông xuôi đó. Ví dụ như nói: 'Thương ai thì thương, chứ phải lo thương chính mình trước.' Đó là chịu thua bản năng nhưng trong vinh quang."

Thầy nhấn mạnh sự khác biệt giữa người và thú: "Thú là hoàn toàn chiều theo bản năng. Người là dằn co, chiến đấu với bản năng. Một thế giới khuyến khích 'thích gì làm nấy' là thế giới đang đi dần về cõi thú. Còn thế giới biết dạy nhau kiềm chế bản năng là thế giới còn chỗ cho con người tồn tại. Nếu có con đường tu tập diệt trừ bản năng thì sẽ thành cõi thánh."

Thầy cũng nói về bản năng thích tự do: "Con người thích sống tự do, muốn làm gì thì làm. Chính vì chiều theo bản năng này mà các chủ thuyết chính trị ca ngợi tự do. Nhưng sự thật, thích tự do vẫn là một bản năng, vừa có lợi vừa có hại. Giải thoát của đạo Phật không phải là tự do muốn làm gì thì làm. Giải thoát là trạng thái của bậc thánh, không bị bản năng chi phối nữa."

Thầy dẫn lời Khổng Tử: "15 tuổi chuyên tâm học đạo lý, 30 tuổi xác định được con đường đi, 40 tuổi không còn nghi hoặc, 50 tuổi biết mệnh trời, 60 tuổi tự tại với mọi nghịch cảnh, 70 tuổi 'tùng tâm sở dục bất du củ' - mọi điều muốn đều không ra ngoài đạo lý. Đó mới là giải thoát."

Thầy kết luận: "Người tu tập là người biết kiềm chế cái thích của mình, hạn chế tự do của mình để diệt trừ bản năng. Đó chính là giữ giới. Và giới của người tu sĩ còn khắc khe hơn luật pháp quốc gia nhiều."

Ý nghĩa câu chuyện

Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên, mạnh mẽ, có thể đưa con người đến những hành vi xấu ác nếu không kiềm chế. Con người hơn thú ở chỗ biết dùng lý trí và ý chí để chiến đấu, kiềm chế bản năng. Sự tu tập, giữ giới, và diệt trừ các kiết sử (ích kỷ, nghi ngờ, chấp thủ) là con đường để trở thành bậc thánh, đạt được sự giải thoát chân chính, không phải là sự tự do buông thả theo bản năng.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang