Bản Năng Khốc Liệt Và Sự Kiềm Chế Của Con Người

Không khí trong phòng thiền dường như ngưng đọng lại khi vị thầy bắt đầu nói về những tầng sâu thẳm nhất của tâm thức. Ông nhìn quanh, ánh mắt dừng lại ở một nhóm phật tử trẻ tuổi đang chăm chú lắng nghe, rồi chậm rãi kể:

"Hãy tưởng tượng các con bị giam giữ trong một hoàn cảnh cực kỳ thiếu ăn. Đầu óc các con chỉ còn nghĩ đến một thứ duy nhất: cái bụng rỗng tuếch đang gào thét. Lúc đó, nếu ai đó vô tình để lộ ra một mẩu bánh mì nhỏ, điều gì sẽ xảy ra?"

Một thanh niên ngồi hàng ghế đầu khẽ rùng mình, bàn tay nắm chặt vạt áo. Vị thầy tiếp lời, giọng trầm xuống đầy nghiêm nghị:

"Các con sẽ thấy những cảnh tượng kinh hoàng. Người ta chèn ép nhau, giành giật với nhau từng miếng ăn. Thậm chí, có thể dẫn đến giết hại lẫn nhau chỉ vì một chút thức ăn thừa. Đó là lúc bản năng sinh tồn – vốn được xem là tự nhiên và bình thường – trở nên khốc liệt đến mức đáng sợ."

Vị thầy đứng dậy, đi dọc theo lối đi giữa các hàng ghế, tiếng bước chân nhẹ nhàng nhưng mỗi câu nói đều như chạm vào nội tâm người nghe.

"Chúng ta thường nghĩ rằng mình không phải là người nghèo khổ, nên khi đói thì mở tủ lấy đồ ăn, giải quyết xong rồi thôi. Nhưng thực tế, bản năng này mạnh mẽ hơn chúng ta tưởng rất nhiều. Nó giống như một dòng chảy ngầm, khi gặp vật cản hoặc khi bị dồn nén quá mức, nó sẽ phá vỡ mọi bờ đê đạo đức, luật pháp và danh dự."

Ông dừng lại trước mặt một cụ ông tóc bạc trắng, hỏi nhỏ:

"Thưa bác, nếu bây giờ hỏi bác còn thích phụ nữ không, bác trả lời thế nào?"

Cụ ông hơi ngượng ngùng, cười trừ, nhưng vị thầy gật đầu thông cảm:

"Đúng vậy. Dù râu ria đã bạc, dù chống gậy đi không nổi, nhưng câu trả lời vẫn là 'còn'. Vì đó là bản năng. Cái đáng sợ không phải là việc còn thích, mà là nếu không có sự tu tập, không có lòng khiêm hạ và phước báu để kìm nén, thì chính cái 'thích' ấy có thể đẩy con người làm những chuyện ác độc tột cùng. Ta nghe đâu đó những vụ án xâm hại trẻ em do những ông cụ lớn tuổi gây ra. Tại sao? Vì họ chưa hề mất đi bản năng ái dục, nhưng lại thiếu đi khả năng tự kiềm chế."

Vị thầy quay lại nhìn toàn thể hội chúng, đôi mắt sáng lên vẻ trí tuệ:

"Vậy giá trị của một người đạo mạo nằm ở đâu? Không phải vì họ hết sạch những ham muốn xấu xa, mà bởi vì họ biết đè nén chúng xuống. Họ chiến đấu với bản năng mỗi ngày. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa người và thú. Thú vật hoàn toàn chiều theo bản năng. Còn con người, dù cũng có những khuynh hướng tự nhiên như yêu ghét, như thích tự do, nhưng họ dùng lý trí và ý chí để quan sát, kiềm chế và hướng dẫn nó."

Ông kể thêm một ví dụ gần gũi:

"Như con chó khi bị bệnh, nó tự tìm cỏ để nhai ói ra chất độc. Không ai dạy nó trường y học, nhưng nó biết. Đó là bản năng 'biết'. Phụ nữ cũng vậy, họ có trực giác mạnh mẽ hơn đàn ông nhờ dạng bản năng này. Một bà vợ có thể nhận ra ngay tính cách thật của bạn chồng chỉ qua vài lần gặp gỡ, trong khi ông chồng bằng cấp cao lại mù quáng tin tưởng. Nếu ông chồng biết lắng nghe và tôn trọng trực giác đó, gia đình sẽ yên ấm. Nếu không, bi kịch có thể xảy ra."

Giọng vị thầy trở nên tha thiết hơn khi nhắc đến việc giáo dục con cái:

"Nhiều bậc cha mẹ đau khổ vì con cái tuổi mới lớn thích chơi với bạn bè hơn ở nhà. Tại sao? Vì ở nhà, chúng phải kính trọng, lễ phép, cảm thấy mệt mỏi. Còn với bạn bè, chúng được thoải mái, buông thả, không cần giữ ý. Đó là bản năng thích tự do. Nhưng nếu cha mẹ chỉ la mắng, tạo áp lực căng thẳng, họ sẽ vô tình đẩy con ra ngoài đường, nơi những cám dỗ và thói hư tật xấu chờ sẵn. Cha mẹ khôn ngoan phải tạo ra một mối quan hệ vừa có sự kính sợ, vừa có sự thoải mái như bạn bè, để giữ con ở lại."

Vị thầy kết luận bằng một hình ảnh ẩn dụ sâu sắc:

"Thế giới hiện nay hay nhầm lẫn giữa 'tự do' và 'giải thoát'. Tự do là muốn làm gì thì làm, đó là bản năng của phàm phu, dẫn đến loạn lạc và xung đột. Giải thoát là trạng thái của bậc thánh, khi mọi hành động đều khớp với đạo lý, không bao giờ vượt ra ngoài khuôn khổ của thiện lành. Khổng Tử năm 70 tuổi mới đạt được cảnh giới 'tùng tâm sở dục bất du củ' – theo ý muốn mà không vượt quá quy củ. Đó mới là đích thực của sự tự do."

Ý nghĩa câu chuyện

Bài giảng nhấn mạnh rằng bản năng (đói khát, ái dục, ích kỷ, thích tự do) là những khuynh hướng tự nhiên, mạnh mẽ và tiềm ẩn nguy cơ hủy diệt nếu không được kiểm soát. Sự vĩ đại của con người không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn bản năng, mà ở khả năng dùng lý trí, ý chí và đạo đức để kiềm chế, chuyển hóa chúng. Khác biệt giữa người và thú, giữa phàm phu và bậc thánh, chính là ở mức độ tự chủ trước những thôi thúc nguyên thủy này. Việc tu tập và giáo dục đúng đắn giúp con người sống hài hòa, tránh rơi vào vòng xoáy tội lỗi và tiến tới sự giải thoát thực sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang