Bài Toán Cuộc Đời

Chiều muộn, trong không khí oi bức của mùa hạ, một vị thầy tu bước ra từ giảng đường sau buổi thuyết pháp.Đám Phật tử lần lượt ra về, cho anh ấy một không gian yên lặng. Ngài khẽ ngồi xuống chiếc võng cũ, mắt nhìn về phía xa xăm, đôi mày khẽ nhíu lại.

Những năm tháng tu hành càng dài, Ngài càng nghiệm ra một điều sâu thẳm: Con người sinh ra trên cõi đời này, không phải để sống một cách vô nghĩa, mà là đang bước vào một bài toán cực kỳ khó khăn. Một bài toán mà ta phải giải suốt cả cuộc đời. Giải đúng, được mười điểm, về cõi trời. Giải được năm điểm, đầu thai lại để giải tiếp. Còn nếu giải sai, không được điểm nào... thì xuống địa ngục.

Bài toán khó nằm ở chỗ, nó luôn xoay quanh hai từ: tội và phúc. Mỗi ngày, ta đối mặt với vô số tình huống, mỗi tình huống đều là một lựa chọn giữa hai con đường.

Ví dụ, có người đối xử tốt với mình. Mình sẽ đáp lại thế nào?

Nếu mình đáp lại bằng lòng nghĩa khí, sự biết ơn chân thành, đó là mình tạo phúc. Nhưng nếu mình thấy người ta tốt rồi nảy sinh ý định lợi dụng, bất chấp tất cả để kiếm lợi cho bản thân, thì đó chính là tội.

Hay khi có người đối xử tệ với mình. Nếu mình đáp trả bằng sự căm thù, giận dữ, tìm cách trả oán, đó là tội. Nhưng nếu mình biết nhẫn nhục, khéo léo xử lý để không bị hại mà cũng không làm hại lại, và nếu có cơ hội thì cảm hóa họ, đó là phúc.

Vô số điều trên cuộc đời đều thử thách ta giữa bài toán tội và phúc. Nhưng để tránh được tội, chỉ làm điều phúc trong từng việc nhỏ hàng ngày, có dễ không? Rất khó. Chỉ những ai biết tu tập, tĩnh lặng tâm hồn mới hy vọng biết cách giải.

Ngoài cặp bài toán tội và phúc, còn một cặp bài toán khó khác mà Ngài muốn nói đến: bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ.

Khi xuất hiện trên cuộc đời này, ta bắt đầu bước vào một cuộc sống hưởng thụ. Bước đầu tiên là bú vú mẹ – sự hưởng thụ đầu tiên. Lớn lên, vô số thứ khác đến: chiếc xe ta chạy, manh áo ta mặc, mái tóc ta uốn, bữa cơm ta ăn... Tất cả đều là hưởng thụ.

Sự hưởng thụ đến từ hai nguồn: một loại đến tự nhiên, một loại ta phải tìm cầu. Và nguồn gốc của sự hưởng thụ chính là phước đức từ kiếp trước.Người có phước lớn, thụ hưởng nhiều: áo đẹp, cơm ngon, được nhiều người yêu thương, có cơ hội giáo dục tốt. Người có phước ít, thụ hưởng ít: muốn ăn ngon mà không có cơ hội, muốn mặc đẹp mà không có điều kiện, thậm chí chẳng ai thèm quan tâm.

Phước của mỗi người khác nhau, và khác nhau theo từng cõi. Người tạo phước quá nhiều, sự hưởng thụ ở cõi người không đáp ứng được, họ phải lên cõi trời. Ở đó, sự hưởng thụ gấp trăm nghìn lần, gấp triệu lần ở cõi người. Chư thiên tử có thể biến hình theo ý muốn, y phục biến đổi tức thì, không cần tốn kém gì ngoài sự tưởng tượng sáng tạo.

Ngược lại, người làm khổ người khác quá nhiều vì sân hận, thù hận, tham lam, độc ác, những hình phạt ở cõi người không đủ để trừng phạt, họ phải xuống địa ngục.

Và ở giữa hai cõi đó – cõi trời hưởng thụ và cõi địa ngục trừng phạt – là cõi người, nơi ta phải giải bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ.

Nhưng còn một cõi nữa, một cõi rất lạ: không có gì để hưởng thụ, không có cơ hội để cống hiến. Đó là cõi ma đói, cõi ngạ quỷ.

Cõi ma đói không bình yên dù trống trơn. Vì chúng sinh ở đó khát khao hưởng thụ mà không có gì để hưởng. Thèm ăn từng ngày mà không có gì để ăn. Thấy người ta thương nhau mà mình không được ai thương. Thấy người ta có quần áo đẹp còn mình rách rưới tả tơi. Khát khao, mong cầu, cực kỳ bất an, đau khổ.

Đáng sợ hơn, khoảng chín mươi phần trăm chúng sinh chết về cõi ma đói tạm nghỉ ngơi. Tại sao? Bởi vì khi còn sống ở cõi người, đa phần chúng sinh đã tự hưởng hết phước mình đã tạo. Họ ăn, họ chơi, họ tiêu thụ mà không nghĩ đến việc cống hiến, tạo phước mới.

Như một người có thẻ tín dụng. Mỗi lần mua hàng, ta quẹt thẻ, lấy đồ về, không nghĩ đến số tiền đang hao dần. Cũng vậy, mỗi người có một kho phước tích lũy từ kiếp trước. Mỗi ngày ăn một bát cơm, uống một ly nước, kho phước đó lại trừ đi, trừ dần.

Nếu ta không đắp vào kho phước đó, không cống hiến để tạo phước mới, khi hết phước, cõi ma đói đang chờ.

Con người vô tình nhất là khi ăn. Ta chỉ mong ăn cho bổ, ăn cho ngon, mà không bao giờ nghĩ rằng ta đã làm gì trong ngày đó để đáng với bát cơm ta ăn. Đến bữa, ta bắt buộc phải có ăn. Ai không cho ta ăn, ta chửi. Ta thấy mình có quyền tự nhiên sinh ra trên đời phải được ăn, nhưng không bao giờ tự hỏi: hôm nay ta đã sống thế nào, đã làm gì, đã cống hiến gì để đáng với miếng cơm đó?

Chỉ có những người tu chân chính, có trí tuệ, mới hiểu điều này. Khi mới vào tu, được học bài: "Hãy tính xem công mình sống trên đời làm được điều gì mà xem miếng cơm này đã đáng ăn chưa." Nhưng nhiều người tu cũng quên.

Đến khi tu có đạo lực sâu, trí tuệ cao, cái trí tuệ đó bắt đầu soi sáng từng điều tội phước trong cuộc sống. Nó soi tới hột cơm của ta.Nâng muỗng cơm lên, thấy nợ nằm ở đó rồi. Nhưng phải ăn. Ăn để tu, để làm Phật sự, để giáo hóa, để đóng góp cho đời.

Ví dụ như Ngài, mỗi ngày ăn một bát cơm, có khi mệt chỉ muốn nằm nghỉ trên chiếc võng. Nhưng nhớ rằng cả ngày hôm nay chưa được làm gì cả. Thế là phải ngồi dậy, lấy viết ra, mở máy ra, soạn bài giảng cho ngày sau, hoặc viết tiếp cuốn sách đang dở, hoặc xuống chăm coi đệ tử, nhắc nhở vài câu. Phải có lao động bỏ ra để xứng với bát cơm đã ăn.

Rất sợ. Vì nghĩ rằng trong một ngày nếu không làm gì mà vẫn ăn bát cơm thì phước mình đang bị trừ dần mà không có cái gì đắp vào.

Khi thấy mình như vậy, Ngài nhìn toàn thế giới và thấy lo. Có những khi bật phim lên xem giới trẻ hiện nay nghĩ gì: ăn xong miếng cơm là đi chơi đàn đúm, nhảy múa, hút ma túy, cướp giật toàn là chuyện tội lỗi. Thế giới này chưa bao giờ hiểu đến sức nặng của từng hạt cơm, từng muỗng cơm họ ăn vào. Họ nghĩ cơm là điều tự nhiên phải có, còn họ muốn sống ra sao tùy ý. Đó là lý do chết lọt hết vào cõi ma đói.

Chỉ khi nào thấy rõ mình đang lọt vào bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ khi làm kiếp người, ý thức điều đó từng chút một rồi cố gắng phụng sự, cống hiến cho đời, người đó mới thoát.

Sự hưởng thụ ở cõi người rất nhiều: ăn uống, mặc đẹp, ở nhà cửa tiện nghi, tắm rửa, tiền bạc sở hữu, quyền lực sai bảo, lời khen, đường xá đi lại, trò giải trí, làm đẹp cơ thể, tình dục, cơ hội học tập, an sinh xã hội, chữa bệnh, du lịch, giao tiếp, tình cảm yêu thương... Tất cả đều là hưởng thụ.

Thiếu một cái, ta đã than trời trách đất. Thiếu cái đường đi có ổ gà, ta đã bực mình. Thiếu cái không được khen, ta đã khó chịu.

Vậy nên, bài toán cuộc đời giữa cống hiến và hưởng thụ luôn đặt ta vào tình huống phải hưởng thụ. Nhưng hưởng thụ từ đâu? Từ phước quá khứ. Và phước đó đang hao mòn dần mỗi ngày.

Nếu ta không ý thức để cống hiến, tạo phước mới, khi phước hết, ta sẽ rơi vào cõi ma đói – cõi không có gì để hưởng, không có gì để ăn, cực kỳ bất an, đau khổ.

Ngài ngồi dậy, ánh mắt trầm tư. Phía ngoài trời, hoàng hôn đang xuống dần.Câu chuyện về bài toán cuộc đời, giữa hưởng thụ và cống hiến, vẫn còn đó, chờ mỗi người tự tìm câu trả lời cho mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện "Bài Toán Cuộc Đời" của Thượng tọa Thích Chân Quang muốn truyền tải bài học sâu sắc: Mỗi người sinh ra đều bước vào "bài toán" giữa hưởng thụ và cống hiến. Sự hưởng thụ (ăn, mặc, ở, sự tiện nghi, tình cảm...) đều đến từ phước đức tích lũy từ kiếp trước, và phước đó đang dần hao mòn trong mỗi bữa ăn, mỗi ngày sống.Nếu chỉ biết hưởng thụ mà không biết cống hiến, tạo phước mới, ta sẽ rơi vào cõi ma đói – cõi không có gì để hưởng, đầy khát khao và bất an. Ngược lại, nếu biết cân bằng, nhìn rõ trách nhiệm của mình với từng miếng cơm ăn, từng hơi thở, và cố gắng cống hiến, phụng sự, ta mới thoát khỏi bài toán khó này và có kết quả tốt đẹp.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang