Bài Toán Cuộc Đời

Trên bàn thờ, khói hương còn vấn vít dịu dàng, quấn quýt thành những dải mờ ảo dưới ánh đèn vàng dịu. Tiếng niệm Phật vừa dứt, cả đạo tràng chìm trong một sự im lặngproductive. Thầy nhìn ra hàng trăm khuôn mặt đang hướng về phía mình, ánh mắt vừa thành kính vừa chờ đợi. Mùa hạ, tăng ni an cư, nhưng ở ngôi chùa này, Phật sự quá nhiều, 130 tăng ni chia nhau vẫn không đủ, classes lớp học hè đạo đức, trường hạ huyện, cơ sở khắp nơi… Thầy thấy mình như một người thợcheduler đã hết pin, nhưng đôi chân vẫn phải bước tiếp trên con đường không có đích đến.

Thầy hít một hơi dài, mùi trầm hương thoảng qua cánh mũi. "Càng sống, càng tu, thầy càng nghiệm ra một điều," giọng thầy trầm xuống, chậm rãi, như đang tự nói với chính mình trước khi chia sẻ với chúng sinh. "Mình xuất hiện trên cuộc đời này là mình đang giải một bài toán khó. Một bài toán rất khó."

Cả hội trường im phăng phắc, chỉ còn tiếng quạt điện đều đều quay. Thầy tiếp, đôi mắt nhìn xa xăm, như đang nhìn thấy một bản đồ vô hình của kiếp người. "Bài toán khó giữa hai điều: tội và phúc. Mình sống khi nào cũng đứng giữa lằn ranh đó. Cùng một việc, mình làm thành tội, cũng việc đó mình làm thành phúc."

Thầy dừng lại, như muốn mỗi chữ ngấm vào tâm trí những người ngồi dưới. Thầy nghĩ đến một câu chuyện nhỏ, một ví dụ gần gũi mà thầy đã chứng kiến. "Có một người, họ đối xử tốt với mình. Mình đối lại thế nào? Nếu mình đối xử rất nghĩa khí, thấy hạnh phúc vì được người ta tốt với mình, đó là phúc. Nhưng nếu mình khởi tâm lợi dụng ngay lúc đó, biến sự tốt đẹp thành công cụ cho bản thân, đó là tội."

Rồi thầy nghĩ đến một tình huống khác, một cặp đối lập rõ ràng hơn. "Hay là thấy người ta đối xử tệ với mình, mình căm thù, giận dữ, tìm cách trả oán. Đó là tội. Nhưng nếu thấy người ta tệ với mình, mình nhẫn nhục, khéo léo lách qua, tránh để bị hại nhưng cũng không làm hại lại, và nếu có cơ hội thì cảm hóa họ. Đó là phúc."

Thầy lắc đầu, một nụ cười vừa đắng cay vừa từ bi thoáng qua khóe miệng. "Vô số điều trên cuộc đời này đều thử thách mình giữa cặp bài toán tội và phúc. Nhưng để trong từng việc nhỏ nhặt của cuộc sống mà tránh được tội, chỉ làm được phúc, dễ không? Rất khó. Chỉ những người đi chùa, tu tập, hy vọng mới biết cách giải như vậy."

Thầy biết, đây chỉ là cặp bài toán đầu tiên. Còn một cặp khác lớn hơn, day dứt hơn mà thầy muốn nói đến hôm nay. Thầy nhìn xuống hàng ghế, thấy những khuôn mặt còn trẻ, những mái đầu đã bạc, tất cả đều đang sống trong cùng một bài toán đó. Bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ.

"Ta luôn luôn bị đặt vào tình huống phải hưởng thụ," thầy nói, giọng hơi nhấn mạnh. "Khi xuất hiện trên cuộc đời này, ta buộc bước vào một cuộc sống hưởng thụ, dù ít dù nhiều." Thầy liệt kê, từng thứ một, như đang đếm những mảnh ghép của cuộc đời. "Bước đầu tiên là bú vú mẹ, sự hưởng thụ đầu tiên. Lớn lên thì vô số việc phải hưởng thụ: chiếc xe ta chạy, manh áo ta mặc, đầu tóc ta duỗi hay uốn cong, những trò vui, giải trí, giao tiếp, tình cảm yêu thương, tình dục, cơ hội chữa bệnh, giáo dục, an ninh xã hội, sự bảo vệ… Tất cả đều là sự hưởng thụ."

Thầy im lặng một lúc, để chúng sinh tự ngẫm. Rồi thầy hỏi, như một câu hỏi dành cho tất cả: "Để có được sự hưởng thụ đó, ở đâu ra?"

Thầy nghĩ đến một ví dụ rất thực tế. Có người đang làm việc bình thường, chợt được một suất đi du lịch tự nhiên đến. Đó là hưởng thụ tự nhiên, không tìm cầu. Nhưng có người thấy người ta đi du lịch, cũng chạy theo để được đi, đó là tìm cầu. Có người tìm cầu mà không được, vì không có điều kiện. Sự hưởng thụ ta có được trên đời, do đâu? Do phước quá khứ.

"Ta có phước quá khứ, ta được nhiều sự hưởng thụ. Phước ít, ta ít được hưởng," thầy giảng, giọng nhẹ nhàng nhưng chắc nịch. "Ví dụ, người ta mặc áo đẹp, mình không mặc được. Người ta ăn ngon, mình muốn ăn ngon mà không có cơ hội. Người ta được giáo dục nhiều hơn, mình không được học hành. Người ta được nhiều người yêu thương, mình ít người yêu thương hơn, thậm chí chẳng ai thèm thương tới bản mặt mình. Tất cả đều do phước quá khứ."

Thầy nhìn lên trần nhà, ánh đèn hắt xuống những vệt sáng dài. Thầy nói về sự chênh lệch giữa các cõi. "Phước lớn quá, cõi người này không đáp ứng được, buộc phải chết đi lên cõi trời. Ở cõi trời, sự hưởng thụ gấp trăm nghìn, triệu lần ở cõi người. Chư thiên tử có thể biến hình theo ý muốn, y phục lập tức biến đổi, không tốn gì ngoài tưởng tượng sáng tạo. Ở đây ta muốn đẹp phải makeup, phải thẩm mỹ viện. Ở đó, muốn mặc gì liền có ngay."

Ngược lại, "Cõi địa ngục dành cho những chúng sinh lúc sống chỉ làm đau khổ cho người khác nhiều quá. Vì sân, thù hận, tham lam, độc ác, gây khổ hết người này tới người kia. Những hình phạt trên quả đất này không đủ để phạt người đó." Thầy nghĩ đến hai đứa trẻ ông đã gặp ở sân bay, đôi mắt lì lợm, không vâng lời bố mẹ, chạy theo học khóa hè mà dứt khoát không chịu học. Thầy đã nghĩ thầm: "Nếu tính lì này quen, lớn lên nó không sống với ai được. Vào cơ quan ít bữa bị đuổi, lấy chồng ít bữa bị ly dị, cuối cùng chỉ còn một chỗ để sống là nhảy cầu tự tử."

Thầy thở dài, nhớ lại câu thầy đã nói cả triệu lần: "Tình thương yêu là liều thuốc độc." Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng đúng vậy. Thương yêu mà nhẹ miệng, cứ bày tỏ ra, người ta bắt đầu ỷ lại, hư. Một cô gái bình thường, ngoan hiền, có ngày đẹp trời được anh chàng quỳ xuống nói "Anh yêu em", từ đó cô hư. Vì cô biết có người yêu mình, cô ỷ lại, chảnh, kêu.

"Nên cha mẹ thương con chỉ nên dạy dỗ, đừng bày tỏ," thầy nói, giọng nghiêm nghị. "Cõi địa ngục dành cho ngang tàn lì lợm làm khổ người khác. Cõi trời để hưởng thụ hạnh phúc. Cõi địa ngục để trừng phạt. Còn cõi ở giữa, lửng lơ giữa trừng phạt và hưởng thụ, là cõi người."

Thầy dừng lại, ánh mắt thầy trở nên sâu thẳm, như đang nhìn vào một khoảng không gian vô hình mà ai cũng sẽ đến. "Nhưng còn một cõi rất lạ. Không có gì để hưởng thụ hết. Đó là cõi ma, cõi ngạ quỷ, ma đói."

Thầy mô tả, từng chi tiết một, như thể thầy đã tận mắt chứng kiến: "Cõi đó không có chút phước gì cả. Tội cũng không đáng xuống địa ngục, phước cũng không còn cho nên về cõi không có gì để hưởng thụ. Không có miếng cơm để ăn, không có gì hết."

Một Phật tử nào đó dưới hàng ghế thắc mắc: "Thưa thầy, trống trơn vậy có bình yên không ạ?"

Thầy lắc đầu ngay: "Không bình yên. Vì chúng sinh ở đó khao khát hưởng thụ mà không có gì để hưởng. Thèm ăn từng ngày mà không có gì để ăn. Thấy người ta thương nhau mà mình không được ai thương. Thấy người ta có quần áo đẹp, mặt đứng còn mình rách rưới tả tơi. Cực kỳ bất an, đau khổ."

Thầy nhấn mạnh, giọng thầy trầm xuống, each chữ như ghim vào tim: "Hơn 90% chúng sinh chết về cõi đó, tạm nghỉ ngơi một thời gian."

Cả đạo tràng rùng mình. Thầy giải thích: "Bởi vì thầy quan sát trên cuộc sống này, thầy thấy đa phần chúng sinh lúc còn sống ở loài người đã tự hưởng hết cái phước mình đã tạo. Nên khi chết rồi, về cõi không còn chút phước nào cả."

Thầy nghĩ đến những người về hưu, những cụ già. "Về nhà rồi, nghỉ hưu rồi, đừng nghĩ tiền lương hưu vẫn còn. Ráng tìm việc mà làm. Không có việc gì? Ráng tìm sẽ có. Ví dụ, đi nhặt rác ngoài đường." Thầy nhớ đến một ông cụ ông đã đọc trên báo, xách cái vỏ đi ra đường phố nhặt rác. Rồi thầy nghĩ đến một ý tưởng lớn hơn, một sự cống hiến có thể cứu cả trái đất.

"Trái đất càng lúc càng nóng lên, nhiều lý do, trong đó có lý do mất đi mãng lá xanh do phá rừng. Nếu bây giờ ta tạo thêm mãng lá xanh, giúp hấp thu bớt ánh nắng mặt trời, giảm nhiệt độ trong nhà, giảm nhiệt độ khí quyển. Ở đâu? Trên mái nhà, vách tường, nơi ánh sáng có thể rọi đến." Thầy nói, giọng thầy sôi nổi hơn, như đang trình bày một dự án. "Nếu ai đó hợp tác, sản xuất những khay trồng sẵn rau hay cỏ, mọi người mang về đặt lên mái nhà, treo trên vách tường. Hay những vỏ rau xanh móc treo lên. Đó là việc phúc rất lớn, cứu trái đất này. Chứ nhiệt độ cứ tăng dần, 10 năm nữa chết hết. Không cần trăm năm ngàn năm nữa đâu."

Thầy nghĩ đến Ấn Độ, năm nay gần 3000 người chết vì nóng. Sang năm có thể vài trăm triệu. Rồi vài tỷ người. Rất nguy hiểm.

"Nên nếu bây giờ ta trồng được mãng cây xanh, phủ mái nhà, phủ vách nhà, chỉ mái nhà thôi cũng là đóng góp. Các cụ già về hưu, suýt nhau lại sản xuất những cái đó, bán không cần lời, cần cống hiến thôi. Khuyến khích mọi người mang về đặt lên mái nhà, treo trên vách tường. Đó là việc cống hiến tuổi già, để ta không ở không để chết. Đừng có đi vào cõi ma đói."

Thầy quay lại bài toán ban đầu, giọng thầy trở nên nhẹ nhàng nhưng sâu sắc: "Cõi người của mình hôm nay, ta nói chuyện về bài toán khó giữa cống hiến và hưởng thụ. Khi có mặt trên đời này, ta buộc phải hưởng thụ. Sống là phải hưởng. Nhưng để có hưởng thụ đó, ở đâu ra? Do phước quá khứ."

Thầy ví von, như thể đang cầm một tấm thẻ tín dụng vô hình: "Ta giống như người có một cái thẻ tín dụng, có số tiền trong thẻ. Mỗi lần mua hàng, chìa thẻ ra cào một cái lấy đồ về. Ta không hình dung được số tiền đang hao dần. Cũng vậy, mỗi người chúng ta đều có kho phước tích lũy từ những kiếp trước. Mỗi ngày ăn bát cơm, uống ly nước, nó cào trong đó hết, trừ dần."

Thầy nói, giọng thầy become sharper, như muốn cắt xuyên qua sự vô tư bẩm sinh của con người: "Nếu ta không đắp vô kho phước đó, không cống hiến đắp vô kho phước đó thì xin thưa, cõi ma đói đang chờ ta. Hết phước rồi."

Thầy nghĩ đến bữa cơm hàng ngày, một điều bình thường đến mức vô tri. "Điều ta vô tình nhất, con người vô tình nhất là ăn. Chỉ mong ăn cho bổ, ăn cho ngon. Không bao giờ nghĩ rằng ta làm gì trong ngày đó để đáng với bát cơm ta ăn."

Thầy nghĩ đến một cụm từ tiếng Phạn thầy đã được học từ ngày mới vào làm điệu, khi mới cạo đầu: "Kế công đa thiểu lượng bỉ lai xứ." Nghĩa là: Hãy tính coi cái công mình sống trên đời này làm được điều gì mà xem miếng cơm này đã đáng ăn chưa. "Khi mới vào làm điệu, bài này được học liền. Nâng bát cơm lên là phải đếm liền. Nhưng mọi người quên, không ai nhớ."

Thầy nói về chính mình, giọng thầy trở nên rất nhỏ, almost như một lời thú nhận: "Khi mới tu, đếm từng hộp cơm. Khi tu có đạo lực sâu, trí tuệ cao, trí tuệ đó soi sáng tội phước trong cuộc sống từng chút một. Múc muỗng cơm lên là thấy nợ nằm nơi đó rồi. Nhưng phải ăn. Ăn để tu, để làm Phật sự, để giáo hóa, để đóng góp cho đời. Đóng góp cho đời mà không làm được, là ngày đó tính ở."

Thầy nghĩ đến những đêm thầy mệt lắm, chỉ muốn nằm nghỉ trên chiếc võng rồi ngủ thiếp đi để hồi sức. Nhưng thầy nhớ: "Cả ngày hôm nay mình chưa được làm gì cả. Thế là phải ngồi dậy, lấy viết ra, mở máy ra, soạn bài giảng cho ngày sau, viết tiếp cuốn sách đang viết dở, hoặc xuống chăm coi đệ tử, nhắc nhở vài câu. Phải có lao động bỏ ra để xứng với một bát cơm hai bát cơm đã ăn ngày hôm nay."

Thầy bật một bộ phim lên, xem giới trẻ nghĩ gì. Thấy những lớp trẻ ăn xong miếng cơm rồi đi chơi đàn đúm, nhảy khiêu vũ, hút ma túy, cướp giật, toàn chuyện tồi tệ. "Thế giới này chưa bao giờ họ hiểu đến sức nặng của từng hạt cơm, từng muỗng cơm họ ăn vào. Họ cứ nghĩ cơm là điều tự nhiên phải có cho họ ăn, còn họ muốn sống ra sao thì sống. Thật là đáng sợ."

Đó là lý do mà 90% chết lọt vào cõi quỷ đói. "Chỉ khi nào người nào thấy rõ mình đang lọt vào bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ khi làm kiếp người, ý thức điều đó từng chút một, rồi ráng phụng sự, ráng cống hiến cho đời, thì người đó thoát."

Thầy quay lại lợi ích của hưởng thụ, liệt kê: Ăn uống, mặt, nhà cửa tiện nghi, tắm rửa. Thầy nhớ đến lần ở Cam Ranh, ông thầy ở đó mời thầy đi tắm nước nóng. Nguồn suối nước nóng chảy hoài, nhà nước cho khai thác để tắm. Thầy và mấy thầy trò kéo vào, thấy nhiều cái buồng, mỗi cái có bồn nước nóng bơm vô, nóng tự nhiên. Khi nằm tắm bồn, thầy mới thấy nó sung sướng. Trọng lực được trung hòa, người nhẹ phơi phới.

"Hèn chi có người gửi mail nói phát minh ra phương pháp thiền là thiền tắm, cứ thả mình vào bồn nước vậy rồi lim dim. Thầy cũng không hiểu. Cho tới khi ông thầy mời thầy tắm nước suối nóng, thầy mới hiểu cái cảm giác sung sướng. Hèn chi người ta hưởng thụ nhiều quá. Ở đây có nguồn nước suối nóng, tuôn ra, người ta kinh doanh. Còn ở những nơi đô thị nước rất hiếm, một ly nước đã là hiếm, trong sa mạc một ly nước cứu được mạng người. Còn ở đây mình xả nước phủ phê để ngâm mình vào, đúng là ác, phí phạm của trời đất quá."

Thầy nghĩ đến tiền bạc: "Nói tiền bạc là hưởng thụ sao? Bây giờ chưa đem tiêu. Nhưng chỉ cái việc có tiền thôi đã là hưởng thụ. Tại sao? Bây giờ quý Phật tử không có đồng nào, có thấy sung sướng không? Không, rất lo. Bỗng nhiên có 1 tỷ, sung sướng không? Có 10 tỷ, sung sướng không? Quá sung sướng đi. Thành thử sung sướng đó chính là hưởng thụ."

Thầy kể đến bà ve chai ở Sài Gòn nhặt được 5 triệu yên trong một cái loa cũ. Bà lật đật báo công an vì nghĩ không phải của mình. Đạo đức đầu tiên tích lũy. Nhà nước theo luật giữ lại thông báo ai là chủ nhân mất để trả lại. Suốt 1 năm, nhiều người tự xưng nhưng kiểm tra không phải, có người giấy tờ giả. Quá thời hạn không ai chứng minh được, nhà nước trả toàn bộ cho bà. Không truy thu thuế một đồng nào. Bà đổi tiền làm từ thiện liền. "Cho nên thầy nói bà này mai mốt còn lượm được tiền nữa chưa hết. Thì cái cảm giác chỉ cần ta có tiền thôi đó là hạnh phúc, đó chính là hưởng thụ. Chưa cần mua sắm nha."

Rồi quyền lực sai bảo cũng là hưởng thụ. Khi ta có quyền ra lệnh cho người ta, đó là hạnh phúc. Có quyền chức đến tự nhiên, có người phải mưu mô thủ đoạn mới có. Lời khen cũng là hưởng thụ. Đường xá ta đi trên cuộc đời cũng là hưởng thụ, đường êm, đừng dằn, đừng sốc. Các trò giải trí vô số đều là hưởng thụ. Nhu cầu làm đẹp cơ thể, làm tóc, làm mặt, làm quần áo, thậm chí làm móng tay móng chân cũng là hưởng thụ.

Rồi tình dục, bản năng, vấn đề rất lớn, tế nhị. Cơ hội được học tập, giáo dục cũng là hưởng thụ. An sinh xã hội cũng là hưởng thụ, sống trong môi trường luật pháp bảo bọc, không bị trộm cướp tầm bậy. Ở đất nước an toàn nhất nhì thế giới đó là hạnh phúc, sự hưởng thụ. Để có sự hưởng thụ này, nhiều người cực lắm.

Chữa bệnh cũng là hưởng thụ. Gây nghiệp đời trước, giờ bệnh, ăn uống tầm bậy sao bệnh, được chữa bệnh, nằm trên giường sướng, có bác sĩ y tá chăm sóc, đo mạch tim, chích thuốc, năn nỉ nói ngon nói ngọt. Đó cũng là hưởng thụ. Du lịch tham quan cũng là hưởng thụ. Những cơ hội giao tiếp, chuyện trò với nhau trên đời cũng là hưởng thụ. Tình cảm yêu thương giữa người và người cũng là hưởng thụ.

Thầy liệt kê xong, quay lại nhìn chúng sinh, ánh mắt thầy vừa lo âu vừa hy vọng: "Thấy sợ chưa? Tất cả những điều đó đều là sự hưởng thụ hết. Mà thiếu một cái, mình thèm khát một ngày không được, mình thấy thiếu thốn, bất an."

Thầy kết lại, giọng thầy trầm xuống, như một lời thì thầm nhắc nhở: "Nên bài toán cuộc đời rất khó. Giữa hưởng thụ và cống hiến, ta xử lý ra sao? Ta ăn một bát cơm, ta có nghĩ ta đã đóng góp gì cho đời chưa? Ta mặc một manh áo, ta có nghĩ ta đã tạo phúc gì chưa? Hay ta chỉ hưởng thụ, hưởng thụ, và hưởng thụ, rồi đến một ngày hết phước, ta rơi vào cõi ma đói, khao khát mà không có gì để hưởng, đau khổ tột cùng."

Thầy nhìn lên bàn thờ, khói hương đã cháy gần hết, chỉ còn một ít tro tàn rơi rớt. "Nên bây giờ, ta phải cố gắng. Mỗi ngày, mỗi việc nhỏ, ta phải cống hiến, phải đắp thêm vào kho phước. Đừng để mình chỉ là người hưởng thụ. Hãy là người cống hiến. Đó mới là cách giải bài toán cuộc đời đúng cách."

Hội trường im lặng, nhưng là sự im lặng đã thấm nhuần, đã hiểu. Mỗi người ngồi đó, đều đang nghĩ đến bát cơm mình sẽ ăn tối nay, nghĩ đến ngày mai mình sẽ làm gì để xứng đáng với nó.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện "Bài toán cuộc đời" của Thầy Thích Chân Quang là lời cảnh tỉnh sâu sắc về bài toán giữa cống hiến và hưởng thụ mà mỗi người đang sống phải giải. Mỗi sự hưởng thụ ta nhận được trên đời – từ bát cơm manh áo, đến tình yêu thương, quyền lực, hay cả sự an toàn – đều được rút từ "kho phước" tích lũy từ kiếp trước. Nếu ta chỉ biết hưởng thụ mà không đóng góp, không cống hiến để đắp thêm vào kho phước đó, ta đang tự rước lấy nguy cơ rơi vào "cõi ma đói" – nơi không có gì để hưởng, khao khát và đau khổ tột cùng. Thầy nhấn mạnh rằng hơn 90% chúng sinh sau khi chết đều rơi vào cõi này vì họ đã hưởng hết phước mà không tạo thêm. Bài học lớn nhất là: hãy sống với ý thức về sự cân bằng, mỗi ngày đều cố gắng cống hiến một chút, dù nhỏ, để xứng đáng với những gì ta được nhận, và để «kho phước» không bao giờ cạn kiệt.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang