Bài kệ của lòng không hận

Buổi chiều cuối năm, chánh điện vẫn đông nghẹt người. Ngoài hiên, gió lạnh thổi hun hút, nhưng bên trong, hơi ấm của hàng trăm Phật tử ngồi san sát khiến không khí trở nên ấm cúng lạ thường. Tiếng chuông ngân vừa dứt, Thượng tọa bước lên pháp tòa, ánh mắt hiền từ quét qua đại chúng. Ai nấy đều im lặng, chờ đợi.

Hôm ấy, Thầy giảng về hai bài kệ trong Kinh Pháp Cú, những câu tưởng chừng đơn giản mà lại đánh trúng vào gốc rễ của bao phiền não trong lòng người: “Nó mắng tôi, đánh tôi, nó hại tôi, cướp tôi. Ai ôm ấp niệm ấy, hận thù không thể nguôi.” Và bài kệ ngược lại: “Không ôm ấp niệm ấy, hận thù sẽ tự nguôi.” Để minh họa, Thầy kể về một người em họ của Đức Phật, tên là Tích Sa.

Tích Sa thuộc dòng dõi hoàng tộc, đến hơn năm mươi tuổi mới xin xuất gia. Vì là em của Phật, ông sinh lòng kiêu mạn, luôn cho mình là người đặc biệt. Trong tăng đoàn, người tu sau phải kính trọng người tu trước, dù người tu trước có trẻ tuổi hơn. Ấy vậy mà Tích Sa chẳng coi ai ra gì. Mỗi khi vào hội chúng, ông thường ngồi chễm chệ ngay giữa, trước mặt Phật, bất chấp các vị tỳ kheo khác. Người ta thấy ông to béo, tướng mạo đường bệ, tưởng là một trưởng lão đáng kính, nên cũng lẳng lặng nhường nhịn.

Một lần, có những vị tỳ kheo đi giáo hóa phương xa trở về. Họ rời Phật từ trước khi Tích Sa xuất gia, nên không hề biết ông là ai. Vừa bước vào tinh xá, họ thấy một ông sư mập mạp ngồi bệ vệ giữa thiền đường, bèn nghĩ đó là một bậc trưởng lão. Theo phong tục, họ đến đảnh lễ, rồi hỏi:

“Kính bạch hiền giả, hiền giả xuất gia đã bao lâu rồi?”

Tích Sa ngẩng mặt, đáp gọn lỏn:

“Tôi mới xuất gia được hai ba tháng.”

Nghe vậy, các vị tỳ kheo sửng sốt. Một người lên tiếng trách:

“Nếu ông mới tu, ông không được phép ngồi ở vị trí này. Khi chúng tôi đảnh lễ, ông phải biết từ chối, chứ không thể vô lễ như vậy.”

Mặt Tích Sa đỏ bừng. Ông đứng phắt dậy, giọng run run:

“Các người mắng tôi! Các người coi thường tôi! Tôi sẽ đi thưa với Đức Phật!”

Nói rồi, ông lạch bạch chạy thẳng đến chỗ Phật, vừa thở hồng hộc vừa kể lể:

“Bạch Thế Tôn, họ mắng con, họ chửi con, họ làm con khổ!”

Đức Phật nhìn ông, điềm tĩnh hỏi:

“Sự tình thế nào?”

“Họ nói con mới tu không được ngồi giữa!” – Tích Sa ấm ức.

Đức Phật gật đầu:

“Đúng vậy, con có lỗi. Con phải xin lỗi họ.”

Nhưng Tích Sa nhất quyết không chịu. Ông vùng vằng:

“Họ mắng con, con không thể nào không giận được!”

Đức Phật lặng lẽ nhìn ông. Rồi Ngài quay sang các vị tỳ kheo đang đứng đó, nói:

“Không phải chỉ đời này người này mới ương ngạnh. Đời trước, ông ta cũng đã như vậy.”

Rồi Đức Phật kể chuyện xa xưa: Vào một kiếp trước, có hai vị đạo sĩ cùng đến xin trọ tại nhà một người thợ gốm tốt bụng. Vị đến trước tên là Devala, vị đến sau tên là Narada. Đêm ấy, trời nóng nực, Devala nằm ngay giữa cửa để hóng gió. Narada ngồi thiền xong, rón rén bước ra ngoài kinh hành. Trong bóng tối, ông không thấy Devala, bước nhầm lên đầu ông ta. Devala la lên:

“Trời ơi! Sao ông dẫm đầu tôi?”

Narada vội xin lỗi:

“Tôi xin lỗi, tôi không thấy hiền huynh nằm đây. Trời tối quá, xin huynh tha lỗi.”

Nhưng Devala không nguôi giận. Ông ta nằm lại, nhưng cố tình trở đầu sang chỗ khác. Khi Narada trở vào, lại bước nhầm lên cổ ông ta. Devala gào lên:

“Anh ác quá! Anh muốn giết tôi!”

Thực ra, Devala cố tình nằm để người kia dẫm lên, chỉ để có cớ mà trách móc. Cả đêm hôm đó, ông ta gây gổ, cãi vã om sòm đến mức cả thị trấn thức giấc. Ông thợ gốm và hàng xóm can ngăn mãi không được.

Đức Phật kết luận:

“Người đời trước cố ý cho người ta dẫm đầu để trách người, chính là Tích Sa ngày nay. Cái tật ấy vẫn chưa bỏ được.”

Giữa lúc ấy, Tích Sa vẫn còn đứng đó, mặt hầm hầm, lẩm bẩm: “Tại họ mắng con, tại họ chửi con…”

Thượng tọa ngừng lại một nhịp, rồi nhìn xuống đại chúng, giọng trầm xuống:

“Chúng ta có giống ông Tích Sa không? Mỗi khi bị mắng, bị chửi, mình thường vin vào cái cớ ‘tại người ta mắng tôi’ để biện minh cho cơn giận của mình. Nhưng Đức Phật dạy: đừng ôm ấp niệm ấy. Hãy quên đi, để hận thù tự nguôi.”

Thầy giảng tiếp về ba mức độ của tâm khi bị xúc phạm. Mức thấp nhất là nhớ mãi, kết tội, ôm hận cả đời. Mức thứ hai là quên đi, không chấp nhặt, để lòng thanh thản. Mức thứ ba, cao hơn nữa, là nhớ lại chuyện cũ nhưng không giận, chỉ dùng đạo lý để soi xét, tìm gốc rễ mà hóa giải tận gốc. Nhưng dù ở mức nào, điều quan trọng là đừng để tâm bị chấn động. Vì khi tâm chấn động, ta sẽ nhớ mãi chuyện xúc phạm; nhớ mãi lại càng chấn động. Cứ thế, nó thành một vòng luẩn quẩn khiến ta thù dai, khổ đau.

Thầy đưa ra một hình ảnh dễ hiểu:

“Nếu ta là một ngôi chùa lớn, một tảng đá to, thì cục đá nhỏ người ta ném vào có làm ta lay chuyển không? Không. Nhưng nếu ta chỉ là một trái xoài, một quả trứng, thì chỉ cần một cú chạm nhẹ cũng đủ vỡ tan. Vậy làm sao để tâm hồn ta lớn lên? Đó là nhờ khiêm hạ và từ bi. Càng thấy mình nhỏ bé như hạt bụi, càng thương yêu tất cả chúng sinh, tâm hồn ta càng trở nên vĩ đại. Khi ấy, những lời mắng chửi, những sự xúc phạm chỉ như trứng chọi đá, chẳng thể làm ta tổn thương.”

Giảng đến đây, Thượng tọa nhìn quanh, mỉm cười:

“Sắp sang năm mới rồi. Đừng mang theo hiềm hận nào qua năm mới. Hãy tập cho được cái tâm ‘tức khắc quên liền’. Người ta vừa mắng mình xong, một giờ sau gặp lại, lòng mình đã sạch, không còn giận. Đó mới là đệ tử Phật.”

Chánh điện lặng đi trong giây lát. Nhiều người cúi đầu, tự soi lại lòng mình. Những oán giận cũ, những chuyện tưởng chừng không thể quên, bỗng nhẹ đi như một lớp bụi mỏng vừa được phủi khỏi vai. Ai cũng hiểu rằng, bài kệ ngắn ngủi kia không phải để học thuộc lòng, mà để sống, để thở, để buông bỏ.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Khi bị người khác mắng, đánh, hại, cướp, nếu ta cứ ôm ấp niệm hận thù trong lòng thì hận thù ấy sẽ lớn lên và làm khổ chính ta. Ngược lại, nếu ta biết quên đi, không chấp nhặt, hận thù sẽ tự tan biến. Tâm hồn ta lớn lên nhờ khiêm hạ và từ bi; khi tâm đủ lớn, những xúc phạm của đời chỉ như trứng chọi đá, không thể làm ta lay chuyển. Hãy tập buông bỏ hiềm hận ngay trong từng giây phút, đừng để nó theo ta qua kiếp khác.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang