Ba mươi ba vị trời và một con chim hạc

Buổi chiều hôm ấy, giữa một khu rừng thưa, nơi những tảng đá xám phủ đầy rêu phong, Đức Phật ngồi kiết già trong một hang núi nhỏ. Ngài nhập định sâu, hơi thở nhẹ nhàng, thân bất động như tượng đá. Trên cao, giữa tầng mây trắng, một đoàn thiên binh hùng hậu đang di chuyển. Dẫn đầu là Thiên Chủ Đế Thích, vị vua cõi trời Ba Mươi Ba, uy nghiêm lộng lẫy trong bộ thiên y phát sáng. Ông đang trên đường công tác, nhưng khi nhìn xuống thấy Đức Phật nhập định, một ý nghĩ chợt lóe lên: “Ta muốn ghé thăm Thế Tôn.”

Nhưng Phật đang nhập định, lay động ngài là bất kính. Đế Thích đứng trên mây, trầm ngâm. Ông quay sang vị thần âm nhạc, một thiên nữ xinh đẹp tên là Gánh Thác Bà, và nói: “Nàng hãy xuống đó, tấu lên một khúc nhạc. Biết đâu Thế Tôn nghe tiếng nhạc mà xuất định.”

Thiên nữ vâng lệnh, bay xuống trước cửa hang. Nàng quỳ xuống, đặt cây đàn tỳ bà lên đùi, rồi cất tiếng hát. Bài hát là một khúc tình ca, nhưng có một câu thật lạ: “Anh yêu em như A La Hán yêu thiền định.”

Đức Phật, dù đang trong định, vẫn nghe rõ từng lời. Ngài mỉm cười – một nụ cười hiếm hoi của bậc giác ngộ. Khi thiên nữ hát xong, Phật hỏi: “Bài nhạc ấy từ đâu mà có?”

Thiên nữ cúi đầu, e lệ thưa: “Bạch Thế Tôn, con yêu một người con gái của vua trời Đế Thích. Nàng rất quý kính Tam Bảo. Con soạn bài nhạc này, có đưa Phật pháp vào, để nàng xiêu lòng. Quả nhiên, khi con hát câu ‘Anh yêu em như A La Hán yêu thiền định’, nàng quay lại nói chuyện với con. Thế là con được làm con rể của Đế Thích.”

Ngay lúc ấy, Đế Thích hiện ra trước hang. Biết Phật đã xuất định, ông bước vào, đảnh lễ và nói: “Bạch Thế Tôn, con bận công việc cõi trời quá, ít có dịp đến hầu. Hôm nay nhân đi ngang, con xin phép hỏi Thế Tôn vài điều.”

Những câu hỏi ấy về sau được ghi lại trong kinh Đế Thích Sở Vấn. Đức Phật giảng về hai mặt của ước muốn, của tư duy – mặt tốt và mặt xấu – và dạy rằng con người thường không phân biệt được đâu là thiện, đâu là ác.

Sau đó, khi trở về tăng đoàn, Đức Phật kể cho các đệ tử nghe về cảnh cõi trời Ba Mươi Ba huy hoàng: những lầu các bằng vàng, những ao nước trong vắt, hoa thơm ngào ngạt, ánh sáng rực rỡ. Một vị hoàng thân tên là Ma Ha La, ở xứ Visali, bạo gan hỏi: “Bạch Thế Tôn, sao Thế Tôn biết rõ chuyện vua trời Đế Thích như vậy? Có phải Thế Tôn là bạn của ông ấy chăng?”

Đức Phật không trả lời thẳng. Thay vào đó, ngài kể một câu chuyện từ quá khứ xa xưa – câu chuyện về tiền thân của Đế Thích.

Vào một kiếp xa xưa, thế gian còn sơ khai, đất đai rộng lớn, người thưa thớt. Một người đàn ông tên là Magha – tức tiền thân của Đế Thích – sinh ra trong một gia đình khá giả, tâm tính hiền lành, thường giữ bảy điều nguyện: phụng dưỡng cha mẹ, kính trọng người lớn, nói lời hòa nhã, không nói xấu sau lưng, rộng rãi bố thí, nói lời chân thật, và không bao giờ nổi nóng.

Một hôm, có hội chợ lớn. Người từ khắp nơi kéo về, chen chúc nhau trên bãi đất lầy lội, gồ ghề. Magha cũng đến. Nhưng thay vì chen lấn tìm chỗ đứng, ông thấy mọi người đứng khập khiễng trên đá sỏi, bùn lầy. Ông liền lấy chân ban đất, dọn một chỗ sạch sẽ, bằng phẳng cho mình. Vừa đứng lên, một người khác ủi ông ra, chiếm mất chỗ.

Magha không giận. Ông bật cười, nghĩ thầm: “Hay nhỉ! Người ta cần chỗ này, mình làm cho họ có chỗ đứng, họ vui, mình cũng vui.”

Thế là ông lại dọn chỗ khác. Lại bị người khác ủi đi. Ông dọn tiếp. Cứ thế, ông dọn được mấy chục chỗ, và mỗi chỗ đều bị người khác chiếm mất. Magha thấy thú vị vô cùng. Ông chạy về nhà, gọi gia nhân ra, ban một khoảng đất thật rộng, san phẳng, làm thành một cái chợ mới ngay bên cạnh. Khi xong, các tiểu thương lập tức dọn hàng qua, người mua kéo đến, chiếm hết chỗ. Magha lại cười: “Có nhiều người cần, tức là mình làm điều có ích.”

Nhưng hội chợ rồi cũng tan. Magha nhìn ra con đường làng nối liền hai huyện, heo hút trong rừng gai góc, sình lầy. Ông nghĩ: “Mình dọn đường này, mọi người đi lại dễ dàng, sẽ vui biết bao!”

Ông đem dao, rựa, cuốc, xẻng ra, một mình dọn đường. Chặt gai, đắp ổ gà, san bằng những chỗ lồi lõm. Dân làng thấy vậy, thích lắm, nhưng chẳng ai giúp. Chỉ có 32 chàng thanh niên, thấy việc làm của Magha, xin tham gia. Thế là 33 người cùng nhau mở đường, nối liền hai huyện.

Tiếng lành đồn xa. Người dân khắp nơi ca ngợi nhóm 33 người. Ông trưởng huyện, vốn là người ganh tỵ, thấy dân không thương mình mà lại thương mấy người kia, liền nổi máu ghen. Ông ta đến cản: “Đừng làm nữa!” Nhưng Magha và các bạn không nghe. Họ tiếp tục.

Ông trưởng huyện tức tối, bèn báo cáo lên vua: “Tâu bệ hạ, có một nhóm 33 người nổi loạn, đang xây dựng căn cứ, mở đường, lôi kéo quần chúng chống lại triều đình.”

Nhà vua vội tin lời, đem quân bắt 33 người về. Không xét xử, không hỏi han, vua ra lệnh: “Cho voi dẫm chết chúng!”

33 người bị trói, ngồi trên bãi đất trống. Những con voi to lớn, lừng lững tiến tới. Magha nhìn các bạn, nói: “Không còn đường thoát. Anh em hãy an trú trong lòng từ bi, rải tâm thương yêu khắp thế gian.”

Tất cả nhắm mắt, quán tưởng lòng từ. Một luồng tình thương vô biên phát ra từ 33 con người ấy, bao trùm không gian. Đàn voi bỗng khựng lại. Chúng đứng xa xa, không bước tới. Người quản tượng thúc, đâm giáo vào đùi voi, nhưng voi vẫn không nhúc nhích.

Vua nghe báo, chạy ra xem. Thấy vậy, vua cho gọi 33 người lên hỏi. Khi biết rõ sự tình, vua nổi giận, phán: “Các ngươi bị oan! Trẫm sẽ cấp huyện này cho các ngươi làm chủ. Còn tên trưởng huyện gian ác kia, cả nhà nó sẽ làm nô lệ cho các ngươi!”

33 người được thả. Họ bàn nhau: “Nhờ thiện nghiệp và tâm từ mà ta thoát chết. Bây giờ, hãy dùng quyền hành này để làm lợi cho dân.”

Họ xây dựng nhiều nhà nghỉ dọc đường, cứ một ngày đường lại có một trạm dừng chân, có người phục vụ ăn uống, tắm rửa, và có người thuyết pháp cho khách vãng lai. Công trình lớn lao, kéo dài nhiều năm, nhưng lợi ích vô cùng to lớn.

Magha có bốn người vợ. Ba người siêng năng tham gia việc thiện cùng chồng. Riêng người vợ thứ tư tên Thiện Sanh, ỷ mình được chồng yêu, chẳng làm gì, chỉ lo trang điểm, sửa mắt, sửa mũi, nhuộm tóc, suốt ngày lui tới chỗ làm đẹp.

Khi 33 người và ba người vợ mạng chung, họ được sinh lên cõi trời. Lúc bấy giờ, cõi trời chưa có chư thiên, chỉ toàn A Tu La hung bạo chiếm giữ. Magha, do công đức lớn, làm vua cõi trời, gọi là Đế Thích. 32 người bạn làm phụ tá. Ba người vợ cũng sinh lên làm thiên nữ. Còn người vợ thứ tư, vì chỉ lo làm đẹp, không chịu làm phước, bị đọa làm con chim hạc – một loài chim rất đẹp, nhưng phải ăn cá sống.

Đế Thích, từ cõi trời nhìn xuống, thấy người vợ cũ làm chim hạc, thương xót. Ông hiện xuống làm người thường, đến bên ao nước nơi chim hạc đang rình bắt cá, nói: “Nàng có nhớ ta không? Ta là chồng nàng đời trước. Ngày xưa nàng chỉ lo làm đẹp, không chịu làm lành, nên giờ đọa thân súc sinh. Hãy giữ giới: chỉ ăn cá chết, đừng ăn cá sống nữa.”

Chim hạc nghe lời, từ đó chỉ ăn cá chết. Nó bị suy dinh dưỡng, chết sớm, nhưng nhờ giữ giới nên sinh lại làm người, trong một gia đình lò gốm khá giả. Đế Thích lại hiện ra làm ông già râu bạc, dạy cô gái ấy về đạo đức và giới hạnh. Cô gái càng thêm tinh tấn. Rồi Đế Thích sai một người khách buôn để quên một túi vàng, cô gái giữ lại, không hề tham lam, đợi người khách quay lại trả. Người khách buôn – thực chất là Đế Thích hóa thân – liền nói: “Cô hãy dùng số vàng này giúp người nghèo.” Cô làm phước suốt đời, chết sinh lên cõi A Tu La, làm công chúa của vua A Tu La.

Vua A Tu La khuyến khích con gái lấy chồng. Nhiều thanh niên A Tu La đến xin cưới, nhưng công chúa không chọn ai. Đế Thích bèn hiện thân thành một ông già A Tu La xấu xí, lọm khọm. Khi công chúa nhìn qua, thấy ông già, tình yêu từ kiếp trước bừng lên, nàng chỉ tay: “Đây là chồng tôi!”

Đế Thích nắm tay nàng, bay vút lên trời, hiện nguyên hình thiên chủ uy nghi. Các thanh niên A Tu La tức giận rượt theo, nhưng bị thiên binh chặn lại. Từ đó, cuộc chiến giữa A Tu La và chư thiên cứ tiếp diễn, nhưng chư thiên thường thắng nhờ phước đức lớn hơn.

Kể xong câu chuyện, Đức Phật đọc bài kệ: “Đế Thích không phóng dật, đạt ngôi vị thiên chủ. Không phóng dật được khen, phóng dật thường bị trách.”

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học từ tiền thân Đế Thích: khi bị thiệt thòi, nếu ta đứng trên vị trí của người khác, thấy người khác được lợi mà vui, thì đó là tâm vị tha, là hạt giống của phước đức lớn lao. Còn nếu chỉ đứng trên vị trí của mình, thấy thiệt thòi mà giận, thì đó là bản ngã, là chướng ngại trên đường tu. Mỗi việc nhỏ như dọn chỗ đứng, nhường người khác, đều có thể là cơ hội để xây dựng công đức, nếu ta biết buông bỏ cái tôi.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang