Bà mẹ Matica và vị tỳ kheo sợ bị đọc tâm

Gió chiều lùa qua những tán cây ăn trái ở làng Matica, mang theo mùi thơm ngát của vườn bưởi chín. Dòng suối dưới chân núi rì rầm chảy, tưới mát những thửa ruộng phì nhiêu bất tận. Trong ngôi làng thanh bình ấy, bà mẹ Matica — một phụ nữ lớn tuổi, đức độ, được cả làng gọi bằng cái tên trìu mến “mẹ” — đang đứng trước sân nhà, tay xoa nhẹ vào gấu áo, ánh mắt hiền từ nhưng thoáng nét trăn trở. Bà vừa cúng dường xong một tịnh xá mới xây cho sáu mươi vị tỳ kheo tạm trú qua mùa an cư, thế mà mấy hôm nay, tịnh xá vắng tanh, không một tiếng bước chân.

“Mẹ già rồi, con cái trong làng no đủ, nhưng mấy vị sa môn kia ở riêng từng góc, chẳng ai gặp ai, chắc là chúng tu hành khổ lắm. Mình phải lo sao cho các con ấy đủ sức mới được.”

Bà Matica vốn là mẹ của vị hào trưởng giàu có của làng, nhờ lòng quảng đại và đức hạnh mà thành biểu tượng tình thương nơi đây. Khi sáu mươi vị tỳ kheo lang thang khất thực đi vào làng, bà đã thỉnh các ngài ở lại, tự xưng là mẹ, rồi xây tịnh xá khang trang. Bà phát tâm quy y, thọ tam quy ngũ giới, trở thành Phật tử thuần thành. Thế nhưng, sau vài bữa khất thực, bà mang bơ và mật mía tới thăm, thấy tịnh xá vắng ngắt, chỉ có một vị tỳ kheo kinh hành ngoài bờ suối.

Vị tỳ kheo dừng bước, tay chắp trước ngực, hỏi:

“Bà muốn gì ở nơi thanh tịnh này?”

Bà bước tới, đôi bàn tay run run vì nghĩ mình đã làm điều chi trái ý:

“Mẹ muốn gặp các con. Sao vắng thế, chẳng lẽ các con cãi giận nhau nên không chịu ở chung?”

Vị tỳ kheo lắc đầu, giọng tĩnh lặng:

“Không phải vậy. Chúng tôi lập thanh quy: mỗi người ở riêng để thúc liễm tu hành, không mất thời giờ nói chuyện. Chỉ gặp nhau lúc khất thực hoặc hầu trưởng lão.”

Bà hỏi tiếp, giọng như người mẹ hỏi con:

“Thế tu hành là tu cái gì?”

Vị ấy đáp:

“Chúng tôi quán thân, ngồi kiết già, quán sát thân này sẽ già, chết, mục rã. Có ai tu cũng tốt hết, bà cứ tu theo pháp ấy đi.”

Bà cúi đầu lạy, mang pháp môn về nhà. Chẳng ngờ, bà tu và chứng quả A Na Hàm trước cả sáu mươi vị thầy. Bà mở được thiên nhãn, nhìn thấy tâm người từ xa. Bà hướng tầm mắt về tịnh xá, thấy chưa vị nào đắc đạo, nguyên do chỉ vì thức ăn khất thực không đủ chất, khiến thân yếu, tâm không nhiếp được. Bà bèn dặn con cháu:

“Lúc các ngài khất thực về, ta biết từng vị thèm món gì, bà con hãy bổ sung ngay: vị thích cà ri thì cho cà ri, thích giò chả thì cho giò chả, thích bún bhuế thì nấu bún bhuế. Ai yếu thiếu thuốc, mang thuốc tới liền.”

Chẳng bao lâu, sáu mươi vị đều thành A La Hán. Mùa an cư kết thúc, các ngài về trình Phật. Đức Phật mỉm cười hỏi như không biết:

“Thức ăn có đầy đủ không? Nhà cửa có ai lo không?”

Các vị bạch:

“Bạch Thế Tôn, nhờ bà mẹ Matica lo tất cả. Con vừa khởi niệm cần gì, bà đáp ứng ngay. Có vị thèm chè đậu xanh nước cốt dừa, bà mang tới; có vị lạnh cần mền, bà cho mền; có vị bệnh phổi, bà cho thuốc kháng sinh. Nhờ vậy chúng con đắc đạo.”

Một vị tỳ kheo đứng cạnh nghe vậy, lòng bỗng cuồn cuộn thích thú, mặt đỏ lên, hai tay nắm chặt bình bát. Ông nghĩ thầm: “Có người tuyệt vời thế, mình muốn gì cho nấy, sướng quá, phải đến ngay!” Ông liền thưa Phật xin về làng Matica. Phật gật đầu. Tới nơi, gặp bà, ông thưa:

“Xin bà cho con ở lại tu.”

Bà mỉm cười:

“Vâng, ngài cứ đến ở, tu tập nhé.”

Ngày đầu, thấy y ông cũ, bà mang y mới. Ông thích lẩu Thái, bà đem lẩu Thái; ông thích gỏi, bà đem gỏi. Ông sướng sướng mấy ngày. Nhưng tới ngày thứ tư, ông bỗng rùng mình, lưng ướt mồ hôi. Ông tự nhủ:

“Chết cha, mình khởi niệm gì bà biết hết trơn. Tâm ta còn đủ thứ ý nghĩ không đẹp, bà đọc được hết thì sao ta chịu nổi!”

Ông lật đật cuốn y bát, chạy thẳng về Phật, thở dốc:

“Bạch Thế Tôn, đời sống sung sướng nhưng con quá sợ, bà biết hết tâm con. Nghĩ gì bà biết nấy, con không dám ở gần người biết tâm mình như vậy!”

Phật bảo:

“Ta biết. Nhưng sao ông không sợ ta? Ta cũng biết tâm ông.”

Vị ấy ngập ngừng:

“Thế Tôn là Phật, tinh tế khéo léo, còn bà mới chứng quả, lộ liễu quá. Con xin không ở đó.”

Phật nghiêm mặt, dạy ông phải trở lại vì đó là nhân duyên tu tốt. Nghe lời, ông ôm y bát lén lút quay lại. Từ xa, bà đã biết ông về, tiếp tục cúng dường. Phật dặn ông:

“Đừng sợ. Lo giữ tâm, nếu bà đọc được thì thấy tâm ông là từ bi trí tuệ, chứ không bày xấu cho ai xem.”

Ông ráng giữ tâm, nơm nớp ba ngày thì đắc đạo luôn. Khi ấy, ông nhớ lại tiền kiếp: kiếp 99, bà là vợ ông, đã ngoại tình và giết ông. Ông khựng lại, thầm nói: “Ồ, bà này từng giết mình!” Nhưng bà cũng đang quan sát, gửi ý vào tâm ông:

“Hãy quan sát thêm một kiếp nữa.”

Ông xem kiếp 100, bà cũng là vợ ông, nhưng lần này cứu mạng ông. Ông dịu lại. Hai người trao đổi tâm, bà hỏi cảnh giới A La Hán, ông giải thích bằng tâm cho bà hiểu. Sau đó, ông nhập niết bàn, bỏ thân. Bà về sau lên cõi trời, vài trăm ngàn năm nữa sẽ chứng A La Hán.

Ý nghĩa câu chuyện

Tâm con người lăng xăng theo dục, khó điều phục. Nhờ một hoàn cảnh khiến phải giữ tâm (như sợ bị người khác đọc được), ta mới dễ nhiếp tâm mà đắc đạo. Ai làm chủ được tâm sẽ được vô vàng an lạc; đồng thời, thức ăn đầy đủ, môi trường thuận lợi cũng là duyên quan trọng để tu hành thắng tiến.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang