Bà La Môn Sonadanda và cuộc đối thoại với Đức Phật

Buổi chiều hôm ấy, tại thành Champa, xứ Anga, không khí làng xóm bỗng trở nên xôn xao. Tin đồn lan nhanh: Sa môn Gotama, vị đạo sĩ dòng Thích Ca, vừa đến cùng với năm trăm vị Tỳ kheo. Dân chúng tụ tập bàn tán, và các Bà La Môn trong vùng cũng rủ nhau đi thăm. Nhưng có một người còn đắn đo hơn cả — đó là Bà La Môn Sonadanda, một bậc trưởng lão uy đức lớn, thường dạy dỗ cho nhiều người.

Sonadanda đã ngoài bảy mươi tuổi. Suốt mấy chục năm qua, ông là người giữ gìn truyền thống Bà La Môn giáo, thông thuộc ba bộ kinh Vệ Đà, và là thầy của nhiều thế hệ đệ tử. Danh tiếng của ông vang xa, và sự cúng dường của dân chúng đổ về ông không ngớt. Nhưng hôm nay, khi nghe tin Sa môn Gotama — một người trẻ tuổi hơn ông rất nhiều — đang ở trong thành, lòng ông dao động.

Một nhóm Bà La Môn trẻ đến gặp ông, họ nói: "Thưa tôn giả, Sa môn Gotama còn trẻ, chưa đầy bốn mươi. Còn tôn giả là bậc trưởng lão, có uy tín lâu năm. Không lẽ tôn giả lại đi thăm một người trẻ tuổi? Như vậy chẳng phải là hạ thấp phẩm giá của mình sao?"

Sonadanda ngồi lặng yên, tay vuốt chòm râu bạc. Ông nhìn quanh, thấy nhiều gương mặt đầy lo lắng. Nhưng trong lòng ông, một ý nghĩ khác đang lớn dần. Ông chậm rãi đáp: "Này các hiền giả, các ông nói có lý. Nhưng hãy nghe ta nói đây. Sa môn Gotama tuy trẻ tuổi, nhưng tiếng đồn về Ngài vang xa: Ngài là bậc Thế Tôn, A La Hán, Chánh Đẳng Giác, trí đức đầy đủ, hiểu biết thế gian, bậc vô thượng, bậc trượng phu điều ngự những người đáng được điều ngự, bậc thầy của loài trời và loài người. Lại nữa, Ngài có đầy đủ ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân. Các hiền giả, một người như vậy, dù trẻ tuổi, cũng đáng để ta đến thăm."

Những lời ấy khiến các Bà La Môn kia im bặt. Họ nhìn nhau, rồi cuối cùng cũng đồng ý đi theo Sonadanda. Và thế là đoàn người lên đường, dưới ánh nắng chiều vàng nhạt, tiến về phía tịnh xá nơi Đức Phật đang trú.

Nhưng khi đi được nửa đường, lòng Sonadanda bỗng nhiên nặng trĩu. Ông chậm bước, mồ hôi lấm tấm trên trán dù trời không nóng. Ông nghĩ: "Nếu ta hỏi Sa môn Gotama một câu, và Ngài bảo rằng câu hỏi ấy không đáng hỏi, thì các Bà La Môn đi cùng sẽ khinh miệt ta, cho rằng ta không đủ trí tuệ. Hoặc nếu Sa môn Gotama hỏi ta một câu mà ta không trả lời được, thì họ cũng sẽ cười chê ta — một bậc trưởng lão mà không nổi một câu hỏi. Danh dự của ta sẽ giảm sút, và sự cúng dường của dân chúng cũng sẽ vơi đi."

Nỗi lo ấy cứ giày vò ông suốt dọc đường. Khi đến nơi, Sonadanda chào Đức Phật một cách trang trọng. Những người khác cũng chào, người thì cúi đầu, người chỉ làm thinh, rồi ai nấy ngồi xuống quanh Đức Phật, chuẩn bị cho cuộc đàm đạo. Nhưng vừa ngồi xuống, tâm trí Sonadanda lại quay cuồng với nỗi sợ hãi cũ.

Đức Phật, với trí giác của mình, biết rõ điều đó. Ngài nhìn Sonadanda, mỉm cười từ bi, rồi lên tiếng hỏi: "Này Bà La Môn, theo truyền thống của các vị, một người Bà La Môn cần đầy đủ bao nhiêu đức tính mới xứng đáng với danh hiệu ấy? Và để khi nói 'Tôi là Bà La Môn', lời nói ấy là chân chánh, không phải lời nói dối?"

Sonadanda giật mình, rồi mừng rỡ. Câu hỏi này nằm trong ba bộ kinh Vệ Đà mà ông thuộc làu. Ông ngồi thẳng lưng, mắt sáng lên, nhìn quanh một vòng đầy tự hào, rồi đáp: "Thưa tôn giả Gotama, có năm điều. Một là dòng giỏi: bảy đời tổ tiên đều là Bà La Môn thuần chủng, không bị pha tạp. Hai là thông hiểu kinh điển và chú thuật Vệ Đà. Ba là dung mạo đẹp đẽ, khả ái, làm đẹp lòng mọi người. Bốn là đức hạnh cao dày. Năm là học rộng, sáng suốt, là người đệ nhất trong những người cầm muỗng tế lễ."

Đức Phật gật đầu, rồi hỏi tiếp: "Này Bà La Môn, trong năm đức tính ấy, nếu bỏ bớt một, thì có còn gọi là Bà La Môn không?"

Sonadanda trầm ngâm một lát, rồi đáp: "Có thể, thưa tôn giả. Có thể bỏ dung mạo. Một người không đẹp trai, nhưng nếu bảy đời tổ tiên là dòng Bà La Môn, rành kinh điển, có đức hạnh và trí tuệ, thì vẫn xứng đáng."

Đức Phật lại hỏi: "Vậy trong bốn điều còn lại, có thể bỏ bớt một nữa không?"

Sonadanda suy nghĩ, rồi đáp: "Có thể bỏ điều thông hiểu kinh điển. Nếu người ấy có dòng giỏi, đức hạnh và trí tuệ, vẫn có thể gọi là Bà La Môn."

Đức Phật hỏi tiếp: "Trong ba điều ấy, có thể bỏ bớt một nữa không?"

Sonadanda gật đầu: "Dạ được. Có thể bỏ dòng giỏi. Nếu người ấy có đức hạnh và trí tuệ, thì vẫn xứng đáng là Bà La Môn."

Lúc này, các Bà La Môn ngồi chung quanh bỗng nhao nhao phản đối. Một người đứng lên, lớn tiếng: "Thưa tôn giả Sonadanda, tôn giả đang bị Sa môn Gotama gài bẫy! Cứ bỏ lần lần như vậy, chẳng khác nào phá vỡ truyền thống Bà La Môn giáo!"

Đức Phật quay sang họ, ôn tồn nói: "Nếu các ông nghĩ mình giỏi hơn Bà La Môn Sonadanda, thì hãy để ông ấy im và các ông nói chuyện với ta. Còn nếu các ông tự thấy mình không bằng, thì hãy để ông ấy tiếp tục."

Sonadanda giơ tay yêu cầu Đức Phật im lặng, rồi quay sang các Bà La Môn kia, nói: "Hãy nhìn đứa cháu Angaka của tôi. Nó đủ cả năm điều: dòng giỏi, rành kinh điển, dung mạo đẹp đẽ, đức hạnh, trí tuệ. Nhưng nếu nó mất đức hạnh, trở thành kẻ trộm cắp, nói dối, giết người, thì có còn đáng gọi là Bà La Môn không?"

Các Bà La Môn kia im lặng, rồi lắc đầu: "Không đáng."

Sonadanda gật gù: "Vậy thì chính đức hạnh mới là điều quan trọng. Các ông hãy im lặng để ta nói chuyện với Sa môn Gotama."

Rồi ông quay sang Đức Phật, nói: "Thưa tôn giả, trong ba điều còn lại, có thể bỏ dòng giỏi. Chỉ cần đức hạnh và trí tuệ là đủ."

Đức Phật lại hỏi: "Này Bà La Môn, trong hai đức tính ấy, có thể bỏ bớt một không?"

Sonadanda lắc đầu, mắt sáng lên: "Thưa tôn giả, không thể được. Trí tuệ được giới hạnh làm cho thanh tịnh. Giới hạnh được trí tuệ làm cho thanh tịnh. Chỗ nào có giới hạnh, chỗ ấy có trí tuệ. Chỗ nào có trí tuệ, chỗ ấy có giới hạnh. Người có giới hạnh nhất định có trí tuệ. Người có trí tuệ nhất định có giới hạnh. Giới hạnh và trí tuệ được xem là tối thắng ở trên đời. Cũng như lấy bàn tay rửa bàn tay, lấy bàn chân rửa bàn chân, hai thứ không thể tách rời."

Đức Phật mỉm cười, lặp lại lời của Sonadanda như một sự công nhận. Ngài khen: "Lành thay, lành thay, này Bà La Môn!"

Rồi Ngài hỏi: "Nhưng thế nào là giới hạnh, và thế nào là trí tuệ?"

Sonadanda chợt im bặt. Ông cúi đầu, nhận ra rằng mình chỉ hiểu được phần ngọn, chưa thấu được phần gốc. Ông chắp tay, nói: "Thưa tôn giả, con không thể trả lời. Xin Ngài hãy giảng giải cho con."

Đức Phật bèn nói về các tầng thiền định, về các quả vị, về con đường tu tập dẫn đến giải thoát. Sonadanda lắng nghe, lòng như mở ra. Khi Đức Phật dứt lời, ông quỳ xuống, nói: "Thật vi diệu thay, thưa tôn giả! Như người dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày những gì bị che kín, chỉ đường cho kẻ bị lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy được hình sắc. Cũng vậy, chánh pháp đã được tôn giả dùng nhiều phương tiện trình bày giải thích. Vậy nay con xin quy y Thế Tôn, quy y Pháp, quy y Tỳ Kheo Tăng. Mong tôn giả nhận con làm đệ tử từ nay trở đi cho đến mạng chung, con trọn đời quy ngưỡng."

Rồi ông mời Đức Phật đến dự trai tăng tại nhà mình. Từ đó, Sonadanda trở thành một đệ tử thuần thành, và câu chuyện về cuộc đối thoại của ông với Đức Phật được lưu truyền mãi về sau.