Ba câu hỏi cốt tử

Mật Đa, một ngôi chùa cổ ba trăm năm nằm lặng lẽ giữa lòng thành phố Thanh Hóa. Tường rêu phong, mái ngói đẫm sương thời gian, chùa nằm giữa một vùng đất mà người dân quanh năm lam lũ, ít ai nghĩ đến chuyện lên chùa thắp hương. Ni sư Đàm Trung, người trụ trì, bất lực nhìn những ngày lễ lớn, mọi người cứ đứng ngoài cổng, nhìn vào rồi lắc đầu bước đi./repository/Ba_Cau_Hoi_Co_Tu

Một buổi chiều, khi tiếng giảng của Thượng tọa Thích Chân Quang vừa dứt, đạo tràng Phật Thanh ngồi im lặng. Thầy hỏi:

"Khi nào thì ta gọi là bắt đầu biết tu hành?"

Một Phật tử giơ tay: "Khi con tụng kinh mỗi ngày ạ." Một người khác nói: "Khi con lễ Phật đủ thời gian." Thầy lắc đầu, ánh mắt kiên nhẫn:

"Tụng một trăm bộ kinh Pháp Hoa, niệm Phật đến đứt cả trăm sợi dây tràng hạt, chưa gọi là biết tu. Một người không biết lỗi mình, đến đâu gây rối đến đó. Họ đổ lỗi cho người khác, bênh vực bản thân, không bao giờ thấy mình sai."

Thầy kể lại một câu chuyện nhỏ. Một lần, thầy đến thăm nhà một cô gái trẻ, người phụ nữ mời thầy vào nói chuyện. Khi ra về, thầy hỏi:

"Vậy chồng cô làm nghề gì?"

Cô trả lời nhẹ nhàng, không một chút trách móc:

"Dạ, tụi con chia tay rồi. Tại em kém dở, không giữ được chồng."

Thầy im lặng, trong lòng thấy một sự bình yên lạ lùng. Người phụ nữ ấy, dù gặp điều không may, không hề đổ lỗi cho ai, chỉ nhận phần sai về mình. Thầy nghĩ, người như vậy sẽ được hạnh phúc.

Thầy quay lại nhìn đạo tràng:

"Hôm nay đạo tràng vắng quá. Nếu anh chúng trưởng nói là tại huynh đệ lười nhát, đó là đổ lỗi. Nhưng nếu anh ấy nói: 'Chắc là do con không động viên đúng mức', thì đó là người biết tu. Nhận lỗi về mình là vĩ đại, vì đó là khởi đầu."

Rồi thầy hỏi câu thứ hai:

"Khi nào ta gọi là đủ đạo tâm?"

Đạo tràng im lặng. Thầy nói:

"Khi ta bắt đầu khởi được ý niệm muốn xuất gia. Dù biết rằng hoàn cảnh chưa cho phép, dù biết rằng rất khó, nhưng trong lòng cứ thích, cứ mong ước được sống đời tu hành. Đó là đạo tâm đủ rồi."

Những cái đầu cúi xuống, đôi mắt nhìn vào khoảng không. Một vài bàn tay rụt rè giơ lên, rồi rụt lại. Thầy cười nhẹ:

"Ai giơ tay thì đã được ghi vào sổ bộ trên trời rồi. Kiếp này không xuất gia, kiếp sau cũng phải đi. Mà nếu cứ yêu đời thế tục mà không chịu tu, là mắc nợ với trời đất."

Thầy kể về một câu chuyện trong thiền viện. Một nhà sư trẻ, mỗi tối chùa ngủ hết lại lén leo tường rào đi chơi. Một đêm, ông thầy phát hiện, lặng lẽ đến ngồi vào chỗ chiếc ghế mà học trò thường đạp lên để nhảy xuống. Khi sư tử trở về, đạp mạnh xuống, sững sờ khi thấy mình giẫm lên đầu thầy mình. Ông thầy chỉ nói một câu:

"Con đi khuya lạnh, coi chừng cảm."

Không một lời trách mắng. Nhưng câu nói ấy nặng hơn ngàn lời răn. Từ đó, nhà sư trẻ không bao giờ dám vượt khuôn phép nữa. Thầy giải thích:

"Người đời vui vì trốn được khuôn phép. Người tu đủ đạo hạnh rồi, vui ngay trong khuôn phép. Bên ngoài ca hát ồn ào, họ vẫn thấy hạnh phúc khi ngồi lặng lẽ trong chùa thanh tịnh."

Và câu hỏi thứ ba, khó nhất:

"Khi nào ta bắt đầu bước được vào con đường tâm linh thật sự?"

Thầy nói chậm rãi:

"Khi ta chứng được chánh niệm tỉnh giác. Một trạng thái lúc nào cũng rỗng rang, tỉnh giác, thanh tịnh. Điều này không ngôn ngữ nào diễn tả được. Chỉ nghe để đó, chừng nào chứng thì sẽ biết."

Thầy nhìn quanh, ánh mắt dừng lại ở Ni sư Đàm Trung:

"Thầy giao nhiệm vụ cho đạo tràng Phật Thanh. Năm nay, phải giáo hóa hết dân làng quanh chùa Mật Đa. Chia tổ, chia nhóm, lập bản đồ, đến từng nhà thăm hỏi. Nếu còn sót một nhà nào chưa về chùa quy y, lần sau thầy về, sẽ bắt cả đạo tràng quỳ nhan phạt."

Đạo tràng vỗ tay, nhưng lòng ai cũng run lên. Thầy nói tiếp:

"Đánh Mỹ còn đánh được, đi làm quen người ta dễ hơn nhiều. Phải tập cho quen. Lúc rỗi rãi là đi thăm từng nhà, tặng đĩa Phật pháp, hỏi thăm sức khỏe, cầu siêu, cầu an. Làm cho người ta thấy chùa là chỗ nương tựa."

Thầy kể về chùa Viên Quang ở Nghệ An. Khi mới xây dựng, quý thầy cứ rỗi rãi là đi thăm từng nhà. Dù người dân theo đạo Thiên Chúa, nhưng khi thấy quý thầy đến, họ rất mến. Khi chùa làm lễ cầu quốc thái dân an, gần mười ngàn người về dự.

"Còn nếu mình không đi thăm, người ta đi ngang chùa vẫn thấy xa lạ. Mình đến rồi, người ta sẽ nói: 'À, chùa này quen với nhà tôi.' Thế là họ đến tụng kinh liền."

Rồi thầy quay lại ba câu hỏi, lần nữa:

"Thứ nhất, khi nào ta bắt đầu biết tu? Khi bắt đầu biết lỗi mình. Thứ hai, khi nào ta đủ đạo tâm? Khi khởi được ý niệm muốn xuất gia. Thứ ba, khi nào ta bước vào con đường tâm linh? Khi chứng được chánh niệm tỉnh giác."

Thầy kể về chính mình. Hồi còn là cư sĩ, một hôm thầy nói với mẹ:

"Con nhìn lại, thấy mình lỗi nhiều quá."

Mẹ thầy ngạc nhiên:

"Con có lỗi gì đâu? Sống đàng hoàng, không bồ bịch, không rượu chè, không hút thuốc."

Nhưng thầy biết. Tự nhìn trong tâm, thầy thấy những lỗi lầm mà người ngoài không thấy. Vào chùa tu tập, thầy lại than với quý thầy:

"Con nhìn lại, thấy mình lỗi lầm nhiều quá."

Ông thầy thầy nói:

"Năm sau nhìn lại, thấy năm nay còn lỗi nữa."

Và đúng vậy. Đến bây giờ, là Thượng tọa hơn ba mươi năm thọ tỳ kheo, thầy chưa bao giờ thấy mình hết lỗi. Càng tu, càng thấy những lầm lỗi trước đây. May là nhờ thấy lỗi, mà biến thành bao nhiêu bài pháp chia sẻ với mọi người.

"Nhiều người khen thầy giảng hay, nhưng không ai hiểu đằng sau những bài giảng hay là lỗi lầm của thầy. Chính vì đó là lỗi của thầy, nên mới thành bài pháp làm cảm động lòng người. Còn bài giảng từ sách vở, từ trường lớp, là bài giảng vô hồn, khô khan."

Thầy nhìn đạo tràng, ánh mắt hiền từ:

"Tu làm sao để thấy lỗi mình mãi. Thấy lỗi, vượt qua, thấy lỗi, vượt qua. Tự nhiên mình sẽ trở thành bậc thầy mà chúng sinh nương tựa được. Không cần xuất gia hay tại gia, cứ đi qua lầm lỗi, tự nhiên mình làm thầy. Vậy thôi."

Ngoài chùa Mật Đa, buổi chiều đang chuyển tối. Tiếng chuông chùa vang lên, chậm rãi, thanh tịnh. Đạo tràng Phật Thanh ngồi im, lòng mỗi người mang một nỗi rung động mới. Ba câu hỏi đơn sơ, nhưng ẩn chứa cả một cuộc đời tu hành.

Ý nghĩa câu chuyện

Ba cột mốc đánh dấu sự tiến bộ trên con đường tâm linh: Bắt đầu biết lỗi mình là khởi đầu tu hành thực sự, đòi hỏi trí tuệ, can đảm và khiêm hạ. Khởi được ý niệm xuất gia là dấu hiệu đạo tâm đã đủ, dù hoàn cảnh chưa cho phép. Chứng đắc chánh niệm tỉnh giác là khi bước chân vào con đường tâm linh thật sự, tâm lúc nào cũng rỗng rang, tỉnh giác, thanh tịnh. Chỉ khi biết lỗi mình, bài giảng mới từ máu thịt, nỗi đau và sự hối hận mà ra, mới có sức mạnh cảm hóa người khác. Người tu phải không ngừng nhìn lại chính mình, thấy lỗi, vượt qua, và luôn nhớ rằng đạo hạnh đủ rồi, sẽ vui ngay trong khuôn phép.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang