Ba cấp bậc của trái tim

Mùi nhang khói còn lẫn trong không khí mát mẻ của buổi chiều chùa như thể theo một khuôn viên tĩnh lặng. Các chậu cây xanh tươi được sắp xếp ngay ngắn, bóng nắng qua tán lá rải những đốm sáng nhảy múa trên nền gạch cũ. Hòa thượng dừng bước trước một gốc cây cổ thụ, tay khẽ mơn trên thân gỗ sần sùi. Ngài pamiętam lại hôm nào một cư sĩ lớn tuổi đến gặp, khuôn mặt rạng rỡ vì xúc động đến nỗi run run khi viết cả một bức thư dài về sự cảm kích.

Người cư sĩ ấy, tóc đã bạc phơ, khi nghe hòa thượng gọi là "đạo hữu" đã gần như không thể tin vào tai mình. Trong văn hóa Nho giáo ông được nuôi dạy, chữ "hữu" có nghĩa là bạn ngang hàng – một sự tôn trọng tuyệt đối từ người tu hành cao quý đến một phàm phu tục tử như ông. Bức thư ấy, với những dòng chữ nắn nót, viết rằng: "Sao các ngài lại coi kẻ hèn này là bạn? Con chỉ là người học trò nhỏ nhoi trước Phật pháp." Khi hòa thượng đọc xong, trong lòng ngài cũng trăn trở, không hiểu vì sao trong đạo lại dùng từ "đạo hữu" cho tín đồ, trong khi lẽ ra họ chỉ là học trò.

Nhiều năm trôi qua, hòa thượng vẫn giữ thói quen gặp Phật tử nào cũng ân cần hỏi: "Đạo hữu đi đâu đó? Ăn cơm chưa?" Câu hỏi giản dị ấy, chất chứa sự quan tâm đến mức đói no, nhưng đằng sau nó là cả một triết lý mà ngài phải mất hàng thập kỷ mới thấu.

"Tại sao chúng ta gọi một người là bạn?" – Hòa thượng tự hỏi, ánh mắt nhìn về phía cổng chùa nơi Phật tử đang ra vào.

Một buổi chiều nọ, khi trời vừa đổ cơn mưa rào, hòa thượng ngồi dưới hiên nhà khách, nhâm nhi tách trà nóng.Bên kia sân, một nhóm Phật tử trẻ đang cười nói rộn ràng, tiếng nói của họ vang vọng giữa không gian ẩm ướt. Trong số đó, có một anh thanh niên ăn nói rất duyên dáng, kiến thức rộng, giảng giải đủ thứ từ lịch sử đến triết học khiến mọi người lắng nghe say mê. Những khi rảnh rỗi, anh hay ghé chùa chơi, mời hòa thượng hút thuốc, uống cà phê, và „họp mặt“ dù chẳng có việc gì quan trọng.

Hòa thượng mỉm cười, thầm nghĩ: "Chàng trai này miệng lưỡi thật khéo, ta thích nghe y nói chuyện." Nhưng ngay lúc đó, một ý nghĩ khác len vào: "Nhưng chỉ vậy thôi sao? Miệng hay, nói chuyện lý thú – đó chỉ là ở mức độ bạn mà thôi."

Ngài nhớ lại lời dạy về tam nghiệp: thân, khẩu, ý. Một người mà ta thấy vui vẻ khi trò chuyện, „lý thú“ khi giao du, là vì họ có „khẩu nghiệp“ tốt – lời nói khéo, hợp ý ta. Đó là nguyên tắc duy nhất khiến ta coi họ là „bạn“. Ngồi nhâm nhi ly trà bàn chuyện thế sự, hay ly rượu nói chuyện thời đại, miễn là lời nói „lọt tai“ thì người đó „chơi được“.

Rồi hòa thượng nghĩ đến một người khác – một cư sĩ trung niên vốn là kỹ sư nghỉ hưu，hiền lành và hay giúp đỡ mọi người. Nhiều Phật tử khác gặp khó khăn, ông đều sẵn sàng bỏ thời gian, công sức lo liệu. Có ai sinh nhật, ông nhớ và tặng quà; có ai bệnh hoạn, ông đến thăm nom. Ông không chỉ „nói hay“ mà còn „làm tốt“.

"Với người này, ta gọi là ‘anh‘." – Hòa thượng gật gù.

Đó là mức thứ hai: „thân nghiệp“ tốt. Khi một người không chỉ nói lời dễ nghe mà còn có hành động tử tế, giúp đỡ người khác được thì ta tự nguyện „hạ mình xuống một bậc“, coi họ là „đàn anh“, là „sư huynh“. Mình có thể „nhờ“ họ được, không chỉ để nói chuyện cho vui mà lúc „kẹt tiền, móc tiền cho mình thiệt“, lúc „bận rộn nhờ họ bỏ thời gian, bỏ công sức lo cho mình".

Nhưng mức thứ ba – „thầy" – thì hoàn toàn khác. Hòa thượng trầm ngâm, tách trà đã nguội lạnh trong tay.Để biết một người là „thầy“ thật sự, ta phải „cảm nhận xuyên qua hai cửa" – lời nói và hành động – để đến ngày „nhận ra được tâm của ông thầy, thấy ông thầy này thật sự tốt ở trong nội tâm". Lúc đó, sự kính trọng „vượt lên liền", và „ông thầy thật sự là thầy, thật sự là thầy của thiên hạ".

Ngài nhớ đến vị sư bà mà mình từng gặp tuần trước. Sư bà kể về một giảng sư nổi tiếng, người mà ai cũng kêu „thầy“ bằng thói quen. Nhưng trong một lúc buồn giận, giảng sư đó đã thốt lên: "Chừng nào tôi nổi tiếng như ông thầy Chân Quang kia, rồi tôi đi giảng." Câu nói ấy, dù vô tình, đã „lộ ra cái bản chất của mình không phải như vậy". Bao nhiêu đạo lý đẹp đẽ được mượn từ Phật để nói cho hay, nhưng „tâm mình không sống được như vậy".

Hòa thượng thấy rõ sự khác biệt: „Bên ngoài giống hệt nhau, nhưng bên trong một trời một vực." Một ông thầy„ân cần chào đón Phật tử, mời mọc" có thể làm vì từ bi thật sự, hoặc „vì lấy lòng để Phật tử cúng dường, có tiền". Chỉ „lâu ngày kim trong bọc cũng lòi ra", khi những „sơ hở trong cư xử, trong lời nói“ lòi ra bản chất thật.

Để trở thành „thầy" thật sự, quá trình „cực kỳ gian khổ, khổ lắm chứ không phải đơn giản". Nó bắt đầu từ „biết lỗi mình" – một hành trình „tinh vi dần, tinh vi dần cho tới chỗ sâu xa huyền nhiệm không lường được". Đầu tiên, „lỗi của mình thấy mọi người chung quanh cũng thấy". Rồi „tu riết cho tới cái ngày mà những người chung quanh không thể nhìn thấy lỗi mình được nữa mà tự mình vẫn thấy được lỗi mình. Cái người đó bắt đầu rồi."

Điều đáng sợ nhất là „tưởng mình cao rồi“ – một „ý nghiệp cực kỳ nguy hiểm“ phá tan mọi công đức. Ngay cả trong thiền định, người tu „gần chứng" mà „tưởng mình cao rồi thì không chứng nữa, lui lại". Nhiều người xuất gia „ở địa vị cao rồi mà tưởng mình cao thật rồi rớt trở lại không xuất gia được nữa". Vì vậy, „câu thần chú để cứu cuộc đời ta“ là:"Tưởng mình là gì? Là cát bụi mà thôi." Lúc nào cũng „nghĩ mình chỉ là cát bụi là cỏ rác mà thôi" thì „phước đứng trở lại, phước giữ vững trở lại mà còn cơ hội tăng tiến lên từ từ."

Chiều tối, khi ánh hoàng hôn nhuộm vàng courtyard, hòa thượng bước ra khỏi hiên. Phật tử từ mọi nơi đã về gần hết, chỉ còn vài bóng người Anglo dạo bộ. Ngài nhìn lại mình – một người xuất gia đã hơn 30 năm – và tự vấn: "Mình đang ở mức nào trong lòng Phật tử?"

Chỉ „miệng hay“ thì chỉ là „bạn“ thôi,„đừng đòi hỏi cái gì khác". Dù „thuyết pháp hay, tụng kinh hay, hay đàm đạo nói chuyện hay" thì „trong lòng người vẫn chỉ là bạn mà thôi. Khắc khe như vậy."

Đến „người tu giới hạnh nghiêm túc, đời sống đàng hoàng, cư xử tốt lành, có làm những việc thiện trong công quả phụng sự" thì „mình là anh. Người ta bắt đầu coi mình là anh được rồi." Nhưng „còn cái trong lòng thẩm sâu của người ta, người ta có kính trọng mình hay không là một chuyện khác."

Còn „khi nào ta có một cái nội tâm thánh thiện thật sự, lúc đó ta mới là thầy của thiên hạ." Nhưng „cả một quá trình không phải đơn giản, cả một cuộc phấn đấu, cả một đời người cũng chưa chắc đã xong."

Hòa thượng bước đi trong ánh chiều tà, gió thổi nhẹ mang theo hương hoa nsoko. Trong đầu vang vọng lời dạy: "Tác chúng sinh vô thỉnh hữu" – làm người bạn không cần mời đối với chúng sinh. Một Bồ Tát khi đạt được „khẩu nghiệp thanh tịnh“ thì „làm bạn với tất cả chúng sinh. Đến đâu ta cũng có những người quý mến." Nhưng để „làm bạn với tất cả chúng sinh“ phải „tu tập khẩu nghiệp thanh tịnh" – „chỉ nói những điều đạo lý, nói những điều nhân quả, nói những điều khiêm tốn, nói những điều yêu thương, những điều tôn trọng, nói những điều khen ngợi người tốt trước mặt mọi người, không nói lời chê bai cái lỗi xấu của người khác sau lưng người đó."

Và khi „thấy người ta có lỗi“, phải „nhắm coi cái đức của mình đã ở trên người kia chưa, mình đã làm anh người ta chưa". Nếu „là bạn thì nói khác mà nếu là anh thì nói khác." Phải „kêu lại rầy nhắc khuyên trong cái từ bi đó là khẩu nghiệp thanh tịnh chứ không phải miệng bô bô thấy ông kia có lỗi không nói không nhắc."

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về "ba cấp bậc của trái tim" – bạn, anh, thầy – dựa trên tam nghiệp thân khẩu ý của Phật giáo, giúp chúng ta tự nhận ra vị trí thực sự của mình trong lòng người khác. Chỉ có "khẩu nghiệp" tốt (nói hay) thì chỉ là "bạn"; có thêm "thân nghiệp" tốt (làm tốt) thì mới là "anh"; còn "ý nghiệp" thanh tịnh (tâm thánh thiện) mới thật sự là "thầy". Bài học lớn nhất là phải khiêm tốn, luôn tự thấy mình chỉ là "cát bụi", tránh "tưởng mình cao rồi" – một ý nghiệp nguy hiểm phá hủy công đức. Con đường thực sự trở thành "thầy" bắt đầu từ việc "biết lỗi mình" một cách tinh vi dần, để nội tâm thánh thiện dần lên, và khi Phật tử "cảm nhận xuyên" vào tâm đó, sự kính trọng mới tự nhiên dâng trào.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang