Ba anh em nhà họ Đen và bài kệ quán bất tịnh

Buổi sáng hôm ấy, trên con đường đất dẫn từ Câu-thi-na về thành Xá-vệ, từng đoàn xe bò nối đuôi nhau lọc cọc lăn bánh. Bụi mù mịt bay lên, tiếng bánh xe nghiến xuống mặt đường nghe rít lên từng hồi. Ba anh em nhà họ Đen – Đại Hắc, Trung Hắc và Tiểu Hắc – đang dẫn theo một đoàn buôn lớn. Hàng hóa chất đầy trên hàng chục chiếc xe, tôi tớ theo hầu hạ đông đúc, và không thiếu những vệ sĩ tay cầm gươm giáo đi kèm để bảo vệ.

Đại Hắc, người anh cả, ngồi trên chiếc xe đầu tiên, mắt lơ đãng nhìn về phía trước. Chợt từ xa, một đoàn người đông đúc kéo tới. Họ ăn mặc nghiêm trang, tay cầm hoa và phẩm vật, gương mặt ai nấy đều tỏa ra vẻ an lạc lạ thường. Đại Hắc vẫy tay ra hiệu cho đoàn xe dừng lại, rồi gọi một người trong đoàn đến hỏi:

“Các hiền giả đi đâu mà đông đủ và nghiêm trang thế này?”

Người kia cung kính đáp:

“Chúng tôi đến tinh xá Kỳ Viên để đảnh lễ đức Thế Tôn và nghe pháp.”

Vừa nghe xong, một luồng cảm xúc lạ lùng dâng lên trong lòng Đại Hắc. Toàn thân ông rúng động, như có một mối duyên xưa nào đó bỗng nhiên trỗi dậy. Ông quay sang nói với Tiểu Hắc, người em út đang ngồi bên cạnh:

“Em ơi, anh muốn đi theo đoàn người này vào Kỳ Viên xem đức Thế Tôn như thế nào.”

Tiểu Hắc ngăn lại, nhưng Đại Hắc đã quyết định. Ông nhảy xuống xe, chỉnh lại y phục cho nghiêm chỉnh, rồi nhanh chân bước theo đoàn người vừa đi khuất.

Vào đến Kỳ Viên, Đại Hắc lặng lẽ hòa vào đám đông ngồi nghe pháp. Hôm ấy, đức Phật chỉ nhìn thẳng vào ông mà thuyết giảng. Lời Phật nói về sự nguy hiểm và mau tàn của dục lạc thế gian như thấm vào từng tế bào của ông. Nghe xong, Đại Hắc giác ngộ ngay, ông xin đức Phật cho xuất gia.

Đức Phật hỏi:

“Ở nhà còn cha mẹ không?”

Đại Hắc đáp:

“Bạch Thế Tôn, cha mẹ con đã mất. Con chỉ còn hai đứa em, một đứa ở nhà trông cửa hàng, một đứa đi theo đoàn buôn.”

Đức Phật dạy:

“Vậy con hãy về báo cho em con biết, đừng xuất gia ngang như vậy.”

Đại Hắc đảnh lễ Phật rồi lui ra. Ra đến nơi đoàn xe vẫn còn đang chờ, ông nói với Tiểu Hắc:

“Em à, giờ anh giao hết tài sản cho em và Trung Hắc giữ. Anh đi xuất gia.”

Tiểu Hắc la lên:

“Trời ơi, anh chơi xấu vừa vừa thôi chứ! Sao lại bỏ em như vậy?”

Nhưng Đại Hắc vẫn cương quyết. Ông giao lại toàn bộ tài sản, rồi dứt khoát quay lưng bước đi. Tiểu Hắc đứng lính quýnh một hồi, không biết làm sao. Cuối cùng, ông quay lại nói với những người hầu cận:

“Tụi bay chở hết đoàn xe này về đi. Tao đi xuất gia luôn!”

Nói rồi ông nhảy xuống, chạy vội theo anh. Hai anh em cùng xin xuất gia, nhưng với hai tâm trạng hoàn toàn khác nhau. Đại Hắc xuất gia vì đã giác ngộ, muốn tìm sự giải thoát. Còn Tiểu Hắc, cả đời sống lệ thuộc vào anh, giờ không có anh thì không biết phải làm sao, nên đi xuất gia chỉ với ý nghĩ “chờ anh về”.

Vào chùa, Đại Hắc tinh tấn tu hành không ngừng. Còn Tiểu Hắc thì tâm trí luôn xao động. Những lúc có các tín nữ vào tinh xá nghe pháp, ông không nghe Phật thuyết giảng mà chỉ mải mê ngắm nhìn, hết nhìn người này lại xích lại gần người kia, miệng lẩm bẩm:

“Người này đẹp quá! Người kia cũng đẹp quá!”

Các vị tỳ kheo lớn tuổi thấy vậy chỉ biết lắc đầu ngao ngán.

Khi chuẩn bị thọ giới tỳ kheo, Đại Hắc đến bạch với đức Phật:

“Bạch Thế Tôn, con đã lớn tuổi, học không được nhiều. Con chỉ biết một số giáo lý căn bản. Giờ con muốn thực hành, nhưng con từng sống trong dục lạc, nên con muốn tập trung vào đề mục thiền quán để đối trị.”

Đức Phật dạy ông đến bãi tha ma để quán tưởng tử thi. Đại Hắc vâng lời, tìm đến một bãi tha ma ngoài thành. Nơi đây có một bà lão trông coi, chuyên lo việc hỏa táng cho người chết. Thấy một vị sa môn đầu trọc lúc nào cũng lặng lẽ ngồi dưới gốc cây, nhìn chăm chú vào những xác chết, bà lão tò mò rình xem. Sau nhiều ngày, bà hiểu ra ông đang tu tập quán bất tịnh. Bà đến gần, nói với Đại Hắc:

“Khi ngài đến đây quán tử thi, ngài phải báo cho tôi, vì tôi là người quản lý bãi tha ma này. Ngài cũng phải báo cho bậc thượng thủ của tinh xá, và trước khi đến phải báo cho trưởng thôn. Ở đây lắm kẻ trộm, chúng hay giấu đồ trong bãi tha ma rồi quay lại lấy. Ngài phải khai báo rõ ràng để khỏi bị nghi ngờ.”

Đại Hắc gật đầu, rồi dặn bà:

“Khi nào có xác nào thích hợp để quán, bà hãy gọi tôi đến.”

Một hôm, có một cô gái nhà giàu, xinh đẹp, chết trẻ. Người nhà đưa xác đến, nhờ bà lão thiêu. Bà liền báo cho Đại Hắc. Ông đến, đứng lặng nhìn ngọn lửa bốc lên. Từng lớp da cháy bong ra, mỡ chảy xuống xèo xèo, khuôn mặt xinh đẹp ngày nào nhăn nhúm, đen đúa. Xác chết co giật, chân tay quằn quại. Đại Hắc nhìn, cảm nhận sâu sắc sự vô thường của thân xác. Ông lui về một góc vắng, ngồi thiền quán. Trong tâm ông lắng đọng một chân lý: “Các pháp hữu vi đều vô thường, biến đổi. Chỉ có tâm thanh tịnh, tịch diệt mới là hạnh phúc thật sự.” Ngay lúc ấy, ông đắc quả.

Trong khi đó, Tiểu Hắc vẫn sống buông thả. Khi đức Phật về vùng Xá-vệ giáo hóa, hai anh em cùng đi theo. Những người vợ của hai ông tìm cách lôi kéo chồng hoàn tục. Họ đến thỉnh Phật cúng dường trai tăng. Đức Phật chỉ định Tiểu Hắc về trước sắp xếp. Tiểu Hắc về đến nhà, các bà vợ vây quanh, cấu xé, lôi kéo, bắt ông thay áo cư sĩ. Ông cười hề hề, rồi ở lại nhà luôn, hoàn tục.

Đến lượt các bà vợ của Đại Hắc, họ cũng tổ chức trai tăng để mong Phật chỉ định chồng mình về. Nhưng lần này, đức Phật lại chỉ định một vị tỳ kheo khác. Sau bữa trai tăng, Đại Hắc ở lại. Tám bà vợ quay ra tấn công ông dữ dội, định lôi kéo ông hoàn tục. Nhưng Đại Hắc đã đắc quả, ông dùng thần thông bay vút lên khỏi nóc nhà, trở về đảnh lễ dưới chân Phật.

Trên đường về, các tỳ kheo chưa đắc đạo xôn xao bàn tán:

“Hôm trước Phật để Tiểu Hắc ở nhà thì Tiểu Hắc hoàn tục. Hôm nay Phật để Đại Hắc ở lại, không biết có chuyện gì xảy ra?”

Khi về đến tinh xá, đức Phật thuyết pháp, và Đại Hắc hiện ra trước mặt, quỳ xuống đảnh lễ. Đức Phật mới tán thán:

“Đại Hắc đã đắc quả.”

Lúc ấy, mọi người mới hiểu ý Phật. Ngài đọc bài kệ trong Kinh Pháp Cú:

“Ai sống nhìn tịnh tướng, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác chẳng tinh cần, ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió. Ai sống quán bất tịnh, khéo hộ trì các căn, ăn uống có tiết độ, có lòng tin tinh cần, ma không uy hiếp được, như núi đá trước gió.”

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về ba anh em nhà họ Đen dạy chúng ta bài học về sự nguy hiểm của việc nhìn ngắm sắc đẹp, hay còn gọi là “nhìn tịnh tướng”. Khi tâm bị dao động bởi vẻ đẹp bên ngoài, con người sẽ trở nên yếu đuối, dễ bị ma uy hiếp, dễ sa ngã. Ngược lại, nếu biết quán bất tịnh, nhìn thấy sự vô thường, tạm bợ của thân xác, biết hộ trì các căn, ăn uống có tiết độ và tinh cần tu tập, thì tâm sẽ vững chãi như núi đá, không gì lay chuyển được. Đó chính là con đường đưa đến giải thoát và an lạc thật sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang