Ánh mắt của người thầy thuốc

Buổi sáng hôm ấy, trong khu rừng vắng, nắng xuyên qua kẽ lá chiếu xuống những tảng đá rêu phong. Một vị tỳ kheo già ngồi lặng lẽ dưới gốc cây, đôi mắt nhắm nghiền, khuôn mặt khắc khổ nhưng toát lên vẻ an nhiên lạ thường. Đó là tôn giả Chakkupala, người đã phát nguyện không nằm trong suốt ba tháng an cư kiết hạ. Ngài chỉ giữ ba oai nghi: đi, đứng, ngồi. Đêm đêm, khi các vị tỳ kheo khác nằm nghỉ, ngài vẫn ngồi đó, hoặc đi kinh hành trong im lặng, giữ tâm tỉnh giác không rời.

Nhưng rồi, sau nhiều ngày không nằm, đôi mắt ngài bắt đầu đỏ lên, sưng tấy. Lúc đầu chỉ là cảm giác cay xè, sau đó là những cơn đau nhức lan tỏa. Đi khất thực, ngài phải vịn vào vai các vị tỳ kheo trẻ. Dân làng thương tình, mời một vị thầy thuốc chuyên chữa bệnh về mắt đến. Vị thầy thuốc xem xét kỹ lưỡng, rồi nói với tôn giả:

“Bệnh của ngài không nặng, tôi có thể chữa khỏi. Nhưng ngài phải nhỏ thuốc vào mũi, để thuốc thấm ngược lên mắt. Mỗi tối, trước khi đi ngủ, ngài hãy nhỏ vài giọt. Một tuần sau, tôi sẽ quay lại.”

Tôn giả nhận lọ thuốc, im lặng gật đầu. Nhưng đêm đến, khi chuẩn bị nhỏ thuốc, ngài chợt dừng lại. Ngài đã phát nguyện không nằm, mà nếu không nằm thì thuốc làm sao thấm ngược từ mũi lên mắt? Ngài ngồi đó, tay cầm lọ thuốc, lòng giằng xé. Một bên là lời phát nguyện thiêng liêng, một bên là đôi mắt đang ngày càng mờ dần. Ngài tự nhủ: “Ta đã quyết, thì phải giữ trọn. Thà mù mắt, chứ không thể phá giới.”

Một tuần sau, vị thầy thuốc trở lại. Ông nhìn đôi mắt vẫn sưng đỏ, không thuyên giảm chút nào, liền cau mày:

“Ngài có nằm không? Thuốc của tôi không thể thấm nếu ngài không nằm.”

Tôn giả im lặng. Vị thầy thuốc gặng hỏi lần nữa, lần nữa. Cuối cùng, ngài khẽ nói:

“Tôi đã phát nguyện không nằm.”

Vị thầy thuốc thở dài, thu lại lọ thuốc, lắc đầu:

“Vậy thì tôi bó tay. Thuốc của tôi chỉ có thể chữa lành nếu ngài chịu nằm. Ngài không nằm, thì dù thần dược cũng vô ích.”

Ông đứng dậy bỏ đi, để lại tôn giả ngồi đó, đôi mắt ngày càng mờ dần. Không lâu sau, ngài hoàn toàn mù lòa. Dù vậy, ngài vẫn không hề hối hận về lời phát nguyện của mình. Ngài vẫn ngồi đó, tĩnh lặng, an nhiên.

Khi mãn hạ, các vị tỳ kheo dìu ngài về tịnh xá. Tin ngài bị mù lan đến gia đình người em. Người em sai con trai mình lặn lội lên đường, dẫn người bác mù về nhà. Chàng trai trẻ cầm một đầu gậy, tôn giả cầm đầu kia, từng bước chậm rãi. Giữa đường, họ gặp một cô gái trẻ đẹp. Chàng trai liền buông gậy, nói với tôn giả:

“Thưa trưởng lão, ngài ngồi đây nghỉ một lát, con đi lấy nước uống.”

Nói rồi, chàng trai biến mất theo bóng cô gái, không bao giờ trở lại. Tôn giả ngồi một mình giữa rừng, không ai dẫn đường. Chiều xuống, bóng tối bao trùm, ngài vẫn ngồi đó, lặng lẽ.

Trên cung trời Đao Lợi, vị trời Đế Thích bỗng cảm thấy ngai vàng của mình rung động. Ngài dùng thiên nhãn nhìn xuống, thấy một vị trưởng lão chân tu đang ngồi giữa rừng, mù lòa, không người dẫn dắt. Động lòng thương, Đế Thích liền hiện xuống thành một người lữ khách, đến gần và nói:

“Thưa ngài, con đi đường lỡ bước, xin được phép dẫn ngài cùng đi. Ngài muốn về đâu?”

Tôn giả mỉm cười, chỉ tay về phía tịnh xá. Đế Thích dìu ngài đi, và con đường dường như ngắn lại, chỉ trong chốc lát đã về đến nơi.

Khi các vị tỳ kheo thấy tôn giả trở về, họ vây quanh hỏi thăm. Rồi họ thắc mắc với Đức Phật:

“Bạch Thế Tôn, vì sao một vị trưởng lão tu hành tinh tấn, giữ giới nghiêm mật như vậy mà vẫn bị mù?”

Đức Phật nhìn quanh, rồi kể một câu chuyện:

“Này các tỳ kheo, ngày xưa, vào thời xa xưa, có một bà mẹ nghèo nuôi ba đứa con. Bà bị bệnh mắt, gần như mù lòa. Một vị thầy thuốc giỏi đến chữa trị. Bà nói với ông: ‘Tôi không có tiền trả, nhưng nếu ông chữa lành mắt tôi, tôi và ba đứa con sẽ theo hầu hạ ông suốt đời.’ Vị thầy thuốc đồng ý. Ông bốc thuốc, phết vào mắt bà, chỉ một tuần sau bà sáng mắt trở lại. Nhưng khi khỏi bệnh, bà ta nuốt lời, không theo hầu hạ nữa. Vị thầy thuốc tức giận, nghĩ: ‘Ta đã tốn công chữa trị, vậy mà nàng lại lừa ta.’ Trong cơn giận dữ, ông lấy thuốc khác phết vào mắt bà, khiến bà mù vĩnh viễn.”

Đức Phật ngừng lại, nhìn tôn giả Chakkupala:

“Vị thầy thuốc năm xưa chính là trưởng lão Chakkupala ngày nay. Vì cơn giận đó, ông đã phải chịu quả báo mù lòa trong nhiều đời. Dù nay đã gặp Ta, tu hành tinh tấn, nhưng quả báo cũ vẫn không tránh khỏi.”

Rồi Đức Phật nói lên bài kệ:

“Tâm dẫn đầu các pháp, tâm là chủ tạo tác. Nếu nói hay hành động với tâm ý ô nhiễm, khổ não sẽ theo ta như xe theo ngựa kéo.”

Các vị tỳ kheo lặng người. Họ hiểu rằng, chính cơn giận trong tâm đã dẫn dắt hành động của vị thầy thuốc, và cái nghiệp ấy đeo đẳng không buông.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta rằng tâm là gốc của mọi hành động. Một cơn giận nhỏ, nếu không kiểm soát, có thể gây ra nghiệp ác lớn, và quả báo sẽ theo ta như bóng theo hình. Vì vậy, hãy luôn giữ tâm thanh tịnh, tránh xa sân hận.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang