Âm thanh của một bàn tay

Chiều buông xuống nhẹ nhàng trên mái ngói cổ kính của ngôi đền Kenin, không khí tĩnh lặng đến mức có thể nghe thấy tiếng gió lướt qua những tán cây thông già. Trong gian phòng tham thiền tối om, ánh nến leo lét hắt bóng hình dáng nhỏ bé của chú tiểu Toyo, mới mười hai tuổi, đang quỳ thẳng lưng trước mặt đại sư Mokuurai – người được mệnh danh là "Im Lặng Sấm Set".

Toyo đã quan sát các đệ tử lớn mỗi sáng và chiều đều vào phòng thầy để nhận công án, để chặn đứng sự lang thang của tâm thức. Lòng hiếu kỳ và khát khao tu tập trong chú bé cháy bỏng hơn bao giờ hết. Khi Toyo mạnh dạn xin phép được tham thiền, Mokuurai chỉ mỉm cười hiền từ:

- Đợi ít lâu đi con, con còn nhỏ lắm.

Nhưng sự kiên định trong đôi mắt trẻ thơ ấy khiến vị thiền sư phải gật đầu chấp thuận. Một buổi chiều khác, khi chuông báo hiệu vang lên, Toyo cung kính cúi đầu đảnh lễ ba lần ngoài cửa rồi bước vào, ngồi xuống với tư thế trang nghiêm nhất.

Mokuurai nhìn chú bé, giọng trầm ấm hỏi:

- Con có nghe được âm thanh của hai bàn tay vỗ vào nhau không?

Toyo gật đầu nhanh nhẹn:

- Dạ, con nghe ạ.

Vị thiền sư khẽ gật đầu, rồi đưa ra câu hỏi mà cả đời sau này Toyo sẽ dành trọn tâm huyết để giải đáp:

- Bây giờ, con hãy chỉ cho thầy âm thanh của một bàn tay.

Toyo bái chào thầy rồi trở về phòng riêng. Đêm đó, chú nằm trằn trọc, suy nghĩ miên man. Từ khung cửa sổ, tiếng nhạc du dương của các nghệ kỹ nữ (Geisha) ở xa vọng lại, lẫn trong tiếng gió đêm. Bỗng nhiên, Toyo bật dậy, reo lên:

- A! Ta có rồi!

Sáng hôm sau, Toyo vội vã chạy đến gặp thầy, bắt chước điệu bộ và âm thanh của tiếng đàn shamisen, tiếng hát ca ngợi. Mokuurai lắng nghe, rồi lắc đầu dứt khoát:

- Không, không đúng. Đó không phải là âm thanh của một bàn tay. Con chưa được gì cả.

Bị từ chối, Toyo không nản chí. Chú dời chỗ ngồi sang một nơi yên tĩnh hơn bên bờ suối. Tiếng nước chảy róc rách, trong veo và liên tục gợi lên trong lòng chú một cảm giác bình an. Toyo tự nhủ: "Chắc chắn đây chính là nó."

Lần thứ hai, Toyo trình bày với thầy bằng cách mô phỏng tiếng nước chảy. Nhưng Mokuurai vẫn giữ nguyên vẻ mặt thản nhiên:

- Cái gì thế? Đó là tiếng nước chảy, không phải âm thanh của một bàn tay. Hãy cố gắng nữa đi.

Thời gian trôi qua, Toyo thử nghiệm với tiếng thở dài của gió, tiếng kêu của chim cú, tiếng châu chấu... Hơn mười lần viếng thăm, hơn mười lần bị từ chối. Mỗi lần như vậy, trái tim chú bé thắt lại vì thất vọng, nhưng lý trí lại thôi thúc chú tiếp tục. Gần một năm trời, Toyo chìm đắm trong sự suy tư, loại bỏ dần mọi âm thanh bên ngoài khỏi tâm trí mình.

Rồi một ngày kia, khi ngồi thiền định sâu sắc, Toyo bỗng nhận ra rằng mình không cần sưu tập hay bắt chước bất kỳ âm thanh nào nữa. Sự tĩnh lặng tuyệt đối bao trùm lấy tâm hồn chú. Chú hiểu rằng "âm thanh của một bàn tay" không phải là một tiếng động vật lý, mà là trạng thái tâm thanh tịnh, tỉnh giác, vượt qua mọi khái niệm về có và không, về ồn ào và yên tĩnh.

Toyo bước vào phòng thầy, không nói lời nào, chỉ đơn giản là hiện diện với sự an nhiên trọn vẹn. Mokuurai nhìn chú, nụ cười nở trên môi. Vị thiền sư biết rằng cậu học trò nhỏ đã chứng ngộ được điều mà nhiều người mất cả đời vẫn chưa tìm thấy.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện minh họa cho yếu chỉ cốt lõi của thiền: Tìm kiếm sự giác ngộ không phải là chạy theo những âm thanh, hình tướng bên ngoài (trần cảnh), mà là quay vào bên trong để lắng nghe cái "biết" thanh tịnh vốn có sẵn trong tâm. Người tu tập cần sự quyết tâm, kiên nhẫn và khả năng buông bỏ những khái niệm sai lầm để đạt đến trạng thái "không âm thanh" – tức là sự tỉnh thức thuần khiết, nơi tâm không còn dao động bởi ngoại cảnh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang