Vượt lên khổ vui: Vì sao hạnh phúc thật không nằm ở lạc thú?

Một buổi tối mùa thu Hà Nội, giữa khung cảnh thanh tịnh của chùa Tảo Sách, Thượng tọa Thích Chân Quang đặt một câu hỏi: "Hôm nay quý Phật tử đi nghe pháp có vui không?" Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy lại mở ra một đề tài sâu sắc: Vượt lên khổ vui. Vì sao con người suốt đời quẩn quanh tránh khổ tìm vui, mà đạo Phật lại dạy ta vượt lên trên cả khổ lẫn vui để đạt một trạng thái an vui khác?

Bản năng sinh tồn và bản năng hưởng thụ

Theo Thượng tọa, con người bị chi phối bởi hai bản năng lớn: bản năng sinh tồn – ham sống sợ chết, và bản năng hưởng thụ – thích vui sợ khổ. Hai bản năng này luôn bổ sung và cạnh tranh với nhau, khiến ta nhiều khi phải tạo tội để được sống, hoặc chấp nhận mọi thủ đoạn để thỏa mãn lạc thú.

Trong đạo Phật, Đức Phật đã xác định nó rõ ràng và Đức Phật xác định nó chính là nguồn gốc của mọi sự đau khổ, mọi sự trôi lăn trầm luân và tội lỗi của chúng sinh.

Khổ vui là cảm giác, nhưng bắt nguồn từ nghiệp quả

Chúng ta thường nghĩ khổ vui do hoàn cảnh mang lại. Nhưng sâu xa hơn, khổ vui phản ánh phước tội ta đã tạo ở đời trước. Phước tạo cảm giác vui, tội tạo cảm giác khổ, nhưng phải qua trung gian là hoàn cảnh: giàu sang, nghèo đói, bệnh tật, khen chê, tai nạn...

Cái phúc ta tạo nó tạo thành cảm giác vui. Nhưng để từ cái phúc đến cảm giác vui thì nó có cái hoàn cảnh... cái tội ta làm ở đời trước bây giờ thành cái cảm giác đau khổ trong tâm ta.

Ích kỷ đem lại niềm vui – nhưng đưa đến trầm luân

Thầy kể một thí nghiệm khoa học: chia sinh viên thành ba nhóm, mỗi nhóm được 3 đô la. Nhóm thứ nhất đem làm từ thiện, nhóm thứ hai giữ riêng cho mình, nhóm thứ ba tiêu tùy thích. Kết quả: nhóm giữ riêng thấy hạnh phúc nhất. Các nhà khoa học kết luận: ích kỷ là hạnh phúc. Nhưng Thượng tọa chỉ ra: điều đó đúng về hiện tượng, nhưng Phật đã thấy rõ đây chính là con đường trầm luân.

Ích kỷ đem đến niềm vui và ích kỷ đưa đến sự trầm luân đau khổ. Đó là quy luật.

Đừng để niềm vui làm nô lệ

Ta đi tìm niềm vui bất chấp tội lỗi: vì rượu chè mà gây gổ, vì ma túy mà giết người, vì ham game mà hại cả người thân. Thầy nhắc rằng: "Để được làm con người, đừng rớt xuống làm thú." Người biết khước từ trước những mời gọi của lạc thú mới giữ được nhân cách và phẩm giá.

Người nào biết khước từ thì đó là người được là một người đứng đắn đàng hoàng giữa cuộc sống này.

Thầy còn cảnh báo: chưa cần phải gây tội lỗi, chỉ cần hưởng thụ thôi, con người đã từ từ hết phúc. Khi hết phúc mà vẫn muốn vui, ta lại tìm cách tạo tội. Vòng luẩn quẩn ấy kéo ta mãi trong sinh tử.

Hạnh phúc cao siêu của người biết vượt lên

Có một niềm vui khác, vượt lên trên những lạc thú tầm thường – đó là niềm vui của tu tập, của an tĩnh, của giải thoát. Người đến chùa không phải vì mê tín hay thần bí, mà vì nhận ra giá trị của một con đường tâm linh sâu sắc. Thầy nói: "Tu mới là vui." Và dù phụ nữ thường đi chùa nhiều hơn, nhưng khi đàn ông hiểu đạo rồi, họ lại mộ đạo một cách mạnh mẽ khác thường.

Chính vì tin Phật cảm nhận được điều đó, cái trí tuệ ta cảm nhận được điều đó nên ta quy y Phật, ta đến chùa, ta tu hành và ta ngồi đây nghe pháp.

Vượt lên khổ vui không phải là từ bỏ mọi niềm vui, mà là biết dừng lại trước những lạc thú làm tiêu hao phước lành, để tìm một an vui bền vững hơn. Hãy bắt đầu hôm nay bằng một hơi thở, một lời tụng, một hành động thiện, và một sự tỉnh thức. Bởi con đường thoát khổ vui nằm ngay trong mỗi phút giây tu tập.