Vì sao một câu nói có thể khiến bạn bùng nổ? Hãy học cách nhìn vào bản ngã

Bạn đang bình thản, bỗng một câu nói của ai đó khiến bạn nóng mặt, máu dồn lên não, muốn đáp trả ngay. Cơn giận ập đến như một cơn bão, kịp khiến bạn nói ra những lời sắc bén rồi sau đó hối hận. Vậy điều gì thực sự đã kích động cơn giận của bạn? Phải chăng chỉ là lời nói kia? Hay sâu xa hơn, nó đã chạm vào một thứ mà bạn đang bám víu?

Sân là gì? Khi nào ta mất bình tĩnh một cách tiêu cực?

Trong bài giảng Tâm lý đạo đức, Thầy Thích Chân Quang định nghĩa sân một cách rõ ràng:

Sân là một trạng thái mất bình tĩnh do bực bội khó chịu và thường làm cho chúng ta phải đưa ra những phản ứng mạnh.

Thầy phân biệt: có sự mất bình tĩnh vì vui mừng (như khi gặp cha mẹ, khi được khen thưởng) – đó không phải sân. Chỉ khi nào mất bình tĩnh do bực bội, khó chịu thì mới gọi là sân. Như vậy, nóng nảy không phải đơn giản chỉ là phản ứng, mà nó gắn liền với cảm giác khó chịu bên trong.

Bản ngã bị đụng chạm – cội nguồn của mọi cơn giận

Thầy Chân Quang chỉ ra điểm mấu chốt: tất cả mọi cơn giận đều xuất phát từ việc bản ngã bị đe dọa.

Hầu hết nó đều đánh vào bản ngã của mình. Nếu mà nó không đánh tới cái bản ngã của mình, mình không có sân.

Mỗi người chúng ta đều có một cái tôi – thứ mà mình coi là ta. Và điều gì chạm vào ta thì tạo ra phản ứng. Nhưng bản ngã ấy lại tùy thuộc vào mức độ chấp của mỗi người. Người chấp thân nhiều thì dễ bị đụng chạm thân thể, người chấp danh dự thì bị tổn thương bởi lời chê, kẻ chấp tài sản thì đau đớn khi mất mát. Hóa ra, không phải người khác làm ta giận, mà chính sự bám víu của ta khiến ta giận.

Ba cái chấp căn bản: thân thể, danh dự, tài sản

Thầy liệt kê ba tầng chấp mà con người thường dính mắc:

• Chấp thân: Đây là chấp căn bản nhất. Ai đụng tới thân thì dễ nổi sân. Ví dụ: ai đó nhìn mình nói mặt hắc ám khiến mình khó chịu. Thầy nói:

  Cái chấp căn bản của con người thì là chấp cái thân này là ta.

• Chấp danh dự: Có người sẵn sàng từ bỏ mạng sống để bảo vệ danh dự. Thầy dẫn chứng:

  Giết chết người ta được nhưng không thể đụng tới danh dự người ta được.

• Chấp tài sản: Tài sản là thứ người ta dày công tạo dựng, nên đụng tới cũng làm người ta nổi giận. Thầy kể: khi một người nông dân dọa con rít chạy trong lưng, ông đã không hề sợ – nhờ quán tưởng thân vô thường. Còn hai sư cô: một người phiền vì gà hàng xóm bới hàng rào, một người thì bình thản vì không chấp tài sản.

Ba chấp này tạo thành ba mức độ: từ thân thể đến tài sản rồi đến danh dự. Người thường có thể chấp nhiều thứ này hơn người tu, nhưng người tu chưa tiến bộ cũng vẫn còn dính mắc.

Vậy người tu có trọng danh dự không? Lời giải từ vô ngã

Đây là bài học quan trọng nhất. Thầy đặt câu hỏi: nếu người tu phải nhẫn nhục trước mọi lời chê bai, vậy có phải là không biết giữ tư cách? Nhưng nếu phản ứng để bảo vệ danh dự, thì lại trái với hạnh nhẫn nhục. Lời giải nằm ở chỗ: người tu không có cái tôi nào để bảo vệ.

Người tu mình không có cái gì để gọi là danh dự hết. Cái ngã không có lấy gì có danh dự. Tuy nhiên mình còn một cái phải giữ... vì lòng thương yêu đối với chúng sinh, vì sự tính tâm của mọi người.

Thầy giải thích: chúng ta giữ oai nghi, đạo đức, hành động đàng hoàng – tất cả là để chúng sinh có niềm tin vào Phật pháp, chứ không phải vì sĩ diện của mình.

Chúng ta giữ tư cách, giữ đạo đức, giữ sự đường bệ của mình từng chút từng chút một là để cho chúng sinh họ có niềm tin với đạo chứ mình không có vì chính mình.

Điều này giải quyết mâu thuẫn: vì không còn chấp vào ta, nên nhẫn nhục dễ dàng; vì thương yêu chúng sinh, nên sống nghiêm túc, đàng hoàng. Cái đẹp đẽ của một người tu không phải là để khẳng định bản thân, mà là để chiếu sáng cho người đi trong bóng đêm.

Thực tập buông xả để bớt nóng nảy

Làm sao để thực sự bớt nóng nảy? Thầy chỉ cách: quán chiếu tính vô thường của thân, tập buông xả tài sản, và xem địa vị như cát bụi.

Về thân, Thầy khuyên:

Mỗi ngày ngồi thiền mà trong cái điều thân mà cứ thực hành như vậy thấy thân này vô thường hư ảo, lâu ngày sẽ nó thành một cái đạo lực không có chấp thân. Ai đụng tới thân mình mình bình thản được.

Về tài sản, Thầy chia sẻ kinh nghiệm: khi mình cứ bố thí, tiền bạc tự nhiên tìm đến, như nhân quả tự vận hành.

Hễ mình có mình cứ bố thí thì nó cứ nhè mình mà nó kéo tới.

Thầy cũng kể câu chuyện thánh Đông Bosco: mẹ ông dặn nếu trong túi con có quá 10 frank thì mẹ không nhìn mặt con. Vì vậy ông luôn tìm người để cho tiền. Vậy mà tiền cứ tìm đến ông, giúp ông xây trường dạy trẻ bụi đời. Buông xả không phải là mất tất cả, mà là mở ra một nguồn phước lớn.

Về địa vị, Thầy nhắc rằng nếu mình làm chúng trưởng hay có chức vụ, phải luôn nghĩ cái chức đó không có thật, mình như cát bụi, thì khi bị đụng chạm mình sẽ bình thản. Điều này giúp giữ lòng từ bi và trí tuệ trong mọi tình huống.

Bài học từ Thầy Chân Quang không chỉ dành cho người xuất gia, mà cho tất cả chúng ta. Khi cơn nóng nảy bùng lên, hãy hỏi: Tôi đang bám víu điều gì? Thấy được bản ngã, ta có thể buông. Buông được một phần, ta sẽ thấy nhẹ nhõm và an nhiên hơn giữa cuộc đời. Hãy thực tập mỗi ngày – quán chiếu vô thường, cho đi những gì mình đang nắm giữ, và sống vì người khác. Khi ấy, không còn gì để đụng chạm, không còn gì để nóng nảy.