Vì sao bạn yêu và ghét? Đức Phật đã chỉ rõ từ ngàn xưa

Bạn có bao giờ tự hỏi: Tình yêu là gì? Vì sao ta thương người này, ghét người kia? Nhà thơ Xuân Diệu cũng đành bất lực trước câu hỏi ấy. Ông viết: “Tình yêu có nghĩa gì đâu? Một buổi chiều nó chiếm hồn ta bằng nắng nhẹ, bằng mây và gió nhẹ…” rồi nín luôn, không định nghĩa nữa. Tình cảm là một năng lực vô hình, mạnh mẽ, như trọng lực – ai cũng biết nó có, nhưng không ai nắm bắt được.

Tình cảm: thứ không thể định nghĩa nhưng ai cũng biết

Trong bài giảng “Cấu trúc năm ấm” phần thứ tư, TT. Thích Chân Quang đặt câu hỏi: “Tình cảm là gì? Nếu ai định nghĩa được thì người đó giỏi hơn nhà thơ Xuân Diệu.” Thầy không cố định nghĩa, nhưng chỉ ra rằng tình cảm là một hành động của tâm. Khi ta thương ai, ta gần thấy vui, xa thấy nhớ; lo lắng, chăm sóc, thích cho họ ly nước. Những biểu hiện ấy cho ta biết tình cảm đang hiện hữu. Nhưng bản chất của nó vẫn là một ẩn số.

“Tình cảm là một hành động của tâm. Tình cảm yêu thương, thù hận là một hành động của tâm. Cho nên nó thuộc về hành ấm.”

Hành ấm là khối vận hành của tâm. Từ nước, ta có con suối, cơn mưa, bọt nước, thác nước. Cũng vậy, từ hành ấm phát sinh bao nhiêu hoạt động: suy luận, truy tìm ký ức, sáng tạo, và cả yêu thương, thù ghét. Tình cảm chỉ là một trong những dòng chảy của tâm thức.

Cảm giác và tình cảm: hai lớp khác nhau của tâm

Nhiều người nhầm lẫn cảm giác với tình cảm. Thầy phân biệt rõ: cảm giác là khổ, vui, dễ chịu, khó chịu – đó là những “danh từ”. Tình cảm là thương, ghét, giận, hận – những “động từ”. Chán nản có thể là cảm giác – “tôi cảm thấy chán nản”. Nhưng “tôi chán anh quá” lại là tình cảm. Ranh giới mong manh, dễ nhầm.

Đức Phật cực kỳ tinh tế khi tách hai lớp này ra. Hãy xem: khi có người khen ta, ta nảy sinh cảm giác sung sướng. Từ cảm giác sung sướng đó, ta mới sinh ra tình cảm: thích được khen thêm, và thích cả người khen ta. Vậy mà ta cứ tưởng hai cái đó là một.

“Thọ sinh ra ái. Là trong chuỗi 12 nhân duyên. Ái sinh ra thủ, thủ sinh ra hữu đó, thọ sinh ra ái.”

Xúc – Thọ – Ái – Thủ – Hữu: chuỗi nhân duyên của vọng tưởng

Khi ngồi thiền, đau chân xuất hiện. Đau chân là gì? Theo 12 nhân duyên, đó là “xúc” – sự tiếp xúc. Từ xúc, sinh ra “thọ” – cảm giác khó chịu. Từ thọ, sinh ra “ái” – ghét ngồi thiền. Từ ái, sinh ra “thủ” – hành động kéo chân ra. Từ thủ, sinh ra “hữu” – bức tranh đời sau được vẽ lên với nét lười biếng, giải đãi.

“Cái đau chân là xúc. Xúc sinh thọ, thọ sinh ái, ái sinh thủ, thủ sinh hữu.”

Chuỗi nhân duyên này mở ra liên tiếp. Nhưng khi tâm thanh tịnh, ta thấy đau mà không khó chịu. Thọ không khởi lên, nên ái không có, thủ không tạo. Như vậy, thiền định là phương tiện chặn đứng dòng chảy của nghiệp, vẽ nên bức tranh an lành cho đời sau. Thầy từng nói:

“Sư phụ chỉ bảo đảm một điều: chết an lành. Nếu đi đúng đường sư phụ dạy.”

Khi ngồi thiền, nỗi đau là thầy

Ai ngồi thiền cũng qua đau mỏi. Nhưng cũng như người lính ngày đầu nhập ngũ, như bác sĩ ôm xác chết, ta vượt qua để trưởng thành. Ngồi thiền đau chân mà không ta thán thì nghiệp được trả dần. Đến khi già yếu, ta sẽ ra đi nhẹ nhàng. Còn khi tu hay chê bai, ta bị cuốn vào vòng luẩn quẩn.

Thầy dạy: “Khen là người khôn. Chê là chết.” Lời khen không tốn tiền nhưng lấy được tình cảm của người khác và tạo thiện nghiệp. Còn miệng hay chê bai như cái búa gây đau khổ cho người, tạo nghiệp nặng nề, dễ chết thảm.

Bắt đầu quan sát chính mình

Hôm nay bạn học được gì? Tình cảm không còn là điều bí ẩn, mà là một quá trình tâm lý có thể quan sát. Khi ngồi thiền, thử chú ý: đau chân – có khó chịu hay không? Nếu khó chịu, đừng vội bỏ. Hãy quán chiếu chuỗi nhân duyên, nhìn rõ nỗi đau để nó không kéo xuống hố sâu của ái và thủ.

Mỗi phút ngồi thiền là một phút trả nghiệp, vẽ lên bức tranh đời sau rực rỡ. Hãy bắt đầu hôm nay, với tâm khiêm hạ, không kiêu mạn. Con đường giác ngộ không ở đâu xa xôi, mà ở chính hơi thở và trái tim biết quan sát.