Tuấn mã và ngựa hèn: Điều gì thực sự tạo nên một người trí?

Bạn đã bao giờ tự hỏi: Giữa một thế giới đầy xao nhãng, điều gì thực sự tạo nên sự khác biệt giữa một người khôn ngoan và một kẻ lười biếng? Câu chuyện trong bài Pháp Cú hôm nay sẽ khiến bạn phải nhìn lại chính mình.

Câu chuyện hai vị tỳ kheo và lời dạy của Đức Phật

Có hai người huynh đệ cùng xuất gia, cùng nhận pháp tu từ Đức Phật rồi về một khu rừng vắng để tu tập. Cuộc sống nơi đây không mấy dễ dàng: đêm lạnh, mũi mòng, đi khất thực xa xôi. Một vị hết lòng tinh cần, ngoài giờ đi khất thực, tụng giới, ông dành trọn thời gian để tọa thiền nhập định. Vị kia thì ngược lại, lấy cớ trời lạnh, đốt củi sưởi ấm, rủ bạn bè nói chuyện, tràn lan chuyện thế gian. Khi thấy bạn mình đắc thiền sâu, vị này còn nói xỏ nói xiên: “Ngồi riết thành cóc!”.

Sau nhiều năm, Đức Phật ghé thăm. Vị lười biếng vội khoe khoang công phu, nhưng Phật quở liền. Ngài nói ông lười biếng phí thời gian, còn người bạn tinh cần mới là “con của ta”. Và Ngài dạy:

Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa lầm mê. Người trí như tuấn mã bỏ sau con ngựa hèn.

Trí tuệ không ở lời nói, mà ở cách ta dùng thời gian

Đức Phật định nghĩa trí tuệ rất độc đáo:

Cái đánh giá cái trí tuệ của một người là nhìn coi cái thời gian người đó sử dụng có hết hay chưa, hay là người đó không biết làm gì.

Nhiều người mới biết đạo thích nói về đạo, say sưa chia sẻ, nhưng đó chưa phải là trí tuệ. Người có trí tuệ luôn tìm thấy việc để làm: phụng sự, học hỏi, tu tập. Họ coi mỗi giờ đồng hồ là quý giá. Nếu có một giờ rảnh, họ dùng để lễ Phật, ngồi thiền, thăm người già yếu, hay làm một việc công đức. Còn ai thấy một ngày 24 giờ dài quá, thì biết ngay là đầu mình… rỗng.

Tỉnh thức giữa lầm mê: Không phạm sai lầm, không đắm say

Tỉnh thức khác với tỉnh giác. Tỉnh giác là trạng thái tâm rỗng rang trong thiền định, còn tỉnh thức là sự tỉnh táo về triết lý, gồm hai điều: không phạm sai lầm và không đắm say hưởng thụ.

Nếu có người đưa bạn 100 cây vàng nhờ giữ hộ, rồi biệt tích nhiều năm. Ý nghĩ “chắc họ đã chết, mình dùng cũng được” có khởi lên không? Người tỉnh thức sẽ nghĩ: “Hoặc là tiếp tục giữ gìn để trao trả, hoặc dùng số vàng đó làm công đức hồi hướng cho họ.” Đó là không phạm sai lầm.

Và khi được rủ đi nhậu, đi chơi, người tỉnh thức mạnh mẽ từ chối: “Tôi đi nghe pháp cái đã, tôi dự khóa tu thiền cái đã.” Đó là không đắm say hưởng thụ.

Siêng năng: Làm việc, học tập, tu tập

Thầy Thích Chân Quang dạy rõ:

Siêng năng nghĩa là làm việc nhiều, học tập nhiều và tu tập nhiều.

Đối với người cư sĩ, điều này có nghĩa là:

• Làm việc nhiều: mưu sinh nuôi sống bản thân, xây dựng đất nước, thêm nữa là làm phước, giúp đời.
• Học tập nhiều: trau dồi kiến thức mỗi ngày, từ ngoại ngữ đến giáo lý Phật Pháp, không bao giờ thừa.
• Tu tập nhiều: dành thời gian lễ Phật, tọa thiền, xét lại mình.

Thất nghiệp là thiếu phước, còn “không biết làm gì với thời gian” là thiếu trí. Khi ai hỏi “mai anh làm gì?” mà ta trả lời “chưa biết”, thì nên vào sám hối liền. Vì từ đây đến khi thành Phật, có vô số việc phải làm: nào là thăm bệnh, chia sẻ đạo lý, học thêm kỹ năng, ngồi thiền.

Thiền định: Đỉnh cao của tinh cần

Tinh cần trong bài kệ này hàm ý về thiền định. Người tinh cần dành nhiều thời gian ngồi thiền, khiến tâm an tĩnh, thấy rõ lỗi lầm. Như câu chuyện vị sư “ở dơ” mà thực ra không hề rảnh: ông luôn giữ tâm tỉnh thức trong mỗi sát-na. Học theo đó, ta hãy tranh thủ mọi lúc rảnh để bắt chân lên ngồi thiền, biết buông lỏng toàn thân, theo dõi hơi thở mà không điều khiển.

Khi tâm ta loạn động, căng thẳng, mà vẫn không dành thời gian để thiền định, thì biết ngay ta ngu.

Bạn và tôi, ai cũng có thể là tuấn mã trong chính cuộc đời mình. Chỉ cần bắt đầu từ hôm nay: dành thời gian cho việc làm phước, dành thời gian cho học hỏi, dành thời gian cho thiền định. Để khi nhìn lại, ta không thấy một khoảng trống nào bị phí phạm. Và ta xứng đáng là con của Phật.