Tuấn Mã Hay Ngựa Hèn? Bài Học Kinh Pháp Cú Về Người Trí

Trong một khu rừng vắng, hai vị tỳ kheo trẻ tuổi cùng nhau tu tập. Cuộc sống nơi đây không dễ dàng: đêm Ấn Độ lạnh giá, muỗi mòng buồn bực, đường khất thực xa xôi. Một vị thì chuyên tâm ngồi thiền, không bỏ phí giờ nào. Vị kia thì lại tìm đủ cách để “giết thời gian” – đốt lửa sưởi, rủ bạn nói chuyện đạo, rồi chuyện đời. Chuyện trò lan man, ông quên cả công phu tu tập.

Khi Đức Phật ghé thăm, vị tỳ kheo giải đãi vội vàng nói mình tinh tấn. Nhưng Đức Phật quở liền, rồi nói về vị kia: “Người này mới là con của ta. Như con tuấn mã vượt trên đường xa, bỏ lại đằng sau con ngựa hèn yếu.” Và Ngài dạy bài kệ:

“Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa lầm mê. Người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn.”

Bài kệ ngắn gọn nhưng chứa đựng một triết lý sống sâu sắc. Đức Phật không nói về trí tuệ trong sách vở, không nói về những lời nói hay ho. Trí tuệ thật sự được đo bằng cách chúng ta dùng thời gian và cách chúng ta sống.

Người Trí Không Phải Người Nói Nhiều

Khi mới học đạo, ai cũng hào hứng chia sẻ những điều mình hiểu. Nói về đạo lý khiến ta cảm thấy thông tuệ, nhưng đừng lầm tưởng đó là trí tuệ. Thầy Thích Chân Quang giảng:

“Cái đánh giá cái trí tuệ của một người là nhìn coi cái thời gian người đó sử dụng có hết hay chưa, hay là người đó không biết làm gì. Có thời gian mà không biết làm gì thì không phải người trí tuệ.”

Hãy thử nghĩ: một ngày của ta 24 giờ, nếu có một giờ nào đó ta không biết làm gì, ta đang trở thành kẻ ngu si. Bởi vì có biết bao việc phải làm – học giáo lý, thực hành từ bi, giúp đỡ mọi người. Người có trí luôn thấy việc, không bao giờ có thời gian trống.

Tỉnh Thức Giữa Lầm Mê – Tỉnh Giác Hay Tỉnh Thức?

Thầy phân biệt rõ: tỉnh giác là trạng thái thiền định, còn tỉnh thức là một thái độ sống. Tỉnh thức là giữa đám đông mê lầm, ta không phạm sai lầm, không đắm say hưởng thụ.

Thí dụ: Ai đó rủ ta đi nhậu thay vì nghe pháp. Nếu ta mềm lòng, ta không tỉnh thức. Nếu ta mạnh mẽ từ chối, ta tỉnh thức. Hay khi được nhờ giữ vàng, nếu ta chần chừ nổi lòng tham, coi của người khác như của mình, ta không tỉnh thức. Người tỉnh thức sẽ nghĩ: “Đây là tài sản của người khác, ta phải giữ gìn cho cẩn thận. Nếu người ấy mất, ta sẽ hồi hướng công đức cho họ.”

“Trong những tình huống khó xử lý như vậy mà ta luôn luôn tỉnh táo, không để tâm tham, tâm sân, tâm si chi phối mình, lúc nào cũng giữ vững đạo lý, giữ vững lòng mình, thì đó gọi là tỉnh thức.”

Siêng Năng Là Không Lãng Phí Thời Gian

Siêng năng không chỉ là giờ thiền, giờ tụng. Siêng năng là làm việc, học tập và tu tập. Thầy dạy:

“Nếu ta sống trên đời mà ta thấy một ngày 24 giờ dài quá thì biết ngay ta thuộc lại người nào.”

Người thiếu trí thì thấy thời gian dài, cứ mong đến giờ ngủ. Người có trí thì thấy 24 giờ không đủ. Từ khi biết đạo, họ thấy vô số việc phải làm: lễ Phật, ngồi thiền, thăm viếng, học thêm kiến thức, làm việc thiện... Không bao giờ “ở không” được.

Không Biết Làm Gì – Dấu Hiệu của Sự Thiếu Trí

Đừng nhầm thất nghiệp với không có việc làm. Thất nghiệp là thiếu phước, không được tuyển dụng. Còn không biết làm gì là thiếu trí. Một người Phật tử không lúc nào không có việc. Nếu chưa có việc, hãy đi làm phước. Dành thời gian thăm người bệnh, an ủi, chia sẻ đạo lý.

Đó là lý do có câu chuyện về một vị thiền sư trông như “ở dơ” nhưng thực ra không hề có một sát na nào lười biếng. Khi bị chê, ngài mỉm cười: “Em không có thì giờ.” – Không có thời gian để quẹt mũi, vì tâm luôn tập trung. Và vị ấy đã chứng minh khi bước qua cuốn kinh chôn dưới đất bằng cách... trồng cây chuối, chống tay đi bằng hai chân. Đó là sự tinh tấn không gián đoạn.

Thiền Định – Đỉnh Cao Của Sự Tinh Cần

Hai vị tỳ kheo trong câu chuyện đều nhận đề mục từ Phật. Một vị tinh cần ngồi thiền, vị kia phí thời gian. Nên tinh cần trong bài kệ hàm ý chính là công phu thiền định. Người trí phải dành nhiều thời gian cho thiền để buông xả, giữ tâm an tĩnh.

“Nếu tâm ta loạn động căng thẳng mà ta vẫn không có dành thời gian để thiền định nhiều, biết ngay ta ngu, là ta đã sai với Phật.”

Mong rằng từ nay, mỗi giờ, mỗi phút, ta hãy sống như một tuấn mã: bỏ sau lưng mọi sự lười biếng, phóng dật. Hãy tỉnh thức giữa dòng đời mê muội. Và hãy để thời gian trôi qua với những việc làm có ý nghĩa, đóng góp cho cuộc đời và cho chính tâm hồn ta.