Tự lực hay tha lực? Tìm con đường tu đích thực

Có một con kiến muốn đi từ sau chùa ra trước cổng. Nó bò mãi suốt ngày vẫn không tới. Tình cờ, một vị Bồ Tát đi ngang, con kiến liền bám vào chân ngài. Chỉ vài bước chân là nó đã tới nơi. Nghe như được nhờ sức mạnh của người khác thì quá nhanh! Nhưng liệu con kiến có về được Niết bàn? Hay chỉ được thả xuống ở chợ rồi lại phải bò tiếp? Câu chuyện tưởng vui mà lại chứa một bài học sâu sắc về tu hành.

Hai con đường: tự lực và tha lực

Trong Phật pháp, ta thường nghe hai chủ trương: tự lực và tha lực. Tự lực là tự mình thắp đuốc lên mà đi, tự mình nỗ lực, ai ăn nấy no. Tha lực là nương nhờ sự gia hộ của chư Phật, chư Bồ Tát, vì sức phàm phu nhỏ bé không đủ đi hết chặng đường. Thầy Thích Chân Quang giảng rất rõ:

“Tự lực tức là dựa vào sức mình để tu, nỗ lực, và quan niệm rằng chỉ có sự nỗ lực của chính mình mới có thể đem đến kết quả giác ngộ. Tha lực là nghĩ rằng trên con đường tu phải nhờ sự gia hộ của chư Phật, chư Bồ Tát, chư thiên, vì sức của chúng phàm phu không đủ để đi tới nơi tới chốn.”

Cả hai con đường đều có lý. Nhưng nếu ta nghiêng hẳn về một bên, liệu có ổn? Thầy dùng hình ảnh con kiến để cảnh tỉnh: con kiến bám chân Bồ Tát thì đi nhanh, nhưng nó chỉ đi lẩn quẩn trong cõi trần, không lọt được cửa Niết bàn. Vì sao? Vì Niết bàn không dành cho con kiến, mà dành cho Bồ Tát. Muốn về cõi Phật, phải trở nên cao cả, không phải chỉ bám víu.

Cái bẫy nằm sau tự lực

Người tu theo tự lực có ý chí, có nghị lực, không ỷ lại. Đó là đức tính quý. Nhưng chính cái ý chí ấy rất dễ trở thành sân hận, ngã mạn. Có người vào chùa công quả hết lòng, đến khi được thầy cưng lại lên mặt, ra lệnh cho người khác, khiến Phật tử bỏ chùa không dám quay lại. Thầy cảnh báo:

“Cái tự lực, cái siêng năng, cái ý chí, cái tinh tấn là một phẩm chất quý, nhưng nó cũng gợi cái ngã mạng khởi lên. Nên cái khéo của ta, người có trí tuệ tu hành, là làm sao mình tinh tấn siêng năng mà đừng để cái ngã mạng nó khởi lên.”

Vì thế, người tu đúng là phải siêng năng mà khiêm hạ. Như ông đạo hữu lo việc chùa, tiếp khách, nhưng luôn chấp tay chào mọi người, nói năng dịu dàng, khiêm tốn. Đó mới là “con cưng của Phật”.

Cái bẫy nằm sau tha lực

Người tu theo tha lực thì tin rằng cứ niệm Phật, cầu Phật là đủ. Nhưng không phải thứ gì cũng may mắn cầu xin mà được. Thầy Chân Quang khẳng định:

“Tiền là căn bản của nhân quả. Bởi vậy nhiều người mất tiền mà nhảy lầu tự tử chết liền là vậy đó, vì nó quá quan trọng, và đối với nhân quả nó là nền tảng.”

Đừng hòng cầu Phật để hết nghèo. Phải tự mình làm phước, tạo công đức. Cũng đừng nghĩ chỉ cần cầu xin là về cõi Phật. Cõi Phật không có chứa con kiến. Muốn về cõi Phật, phải có phẩm hạnh, phải được chư thiên và mọi người công nhận là thánh ngay ở đời này.

“Nếu không có tính hạnh nguyện, nhất là hạnh, tức là hành động, phước tạo ra, công đức tạo ra, đừng hòng chỉ bằng lời cầu xin mà thành tựu được cõi Phật. Vì cõi Phật không có chứa kiến.”

Bài học từ người con nuôi

Để dễ hiểu, thầy kể câu chuyện một ông nhà giàu có hai đứa con. Một đứa có chí nhưng ngang tàng, cứng đầu, từ chối mọi sự giúp đỡ, đến mức không nhận cả gia tài của bố. Một đứa thì nhu nhược, lúc nào cũng ỷ lại, dựa dẫm, cái gì cũng kêu bố. Ông bố nhận ra cả hai đều không xứng đáng nhận gia tài. Cuối cùng ông nhận một người con nuôi – một Phật tử chăm chỉ đến chùa nghe pháp. Người con nuôi này vừa biết nỗ lực tự lập, vừa biết kính trọng, nương tựa và gìn giữ sự nghiệp của bố. Ông bố truyền gia tài cho người con nuôi.

Người con nuôi chính là hình mẫu của người tu đúng: vừa có tự lực, vừa có tha lực. Như lời thầy:

“Cái người này vừa có tự lực vừa có tha lực. Tức là biết nỗ lực, ý chí phấn đấu, rèn luyện bản thân, mà lúc nào cũng biết quý trọng ông bố, biết nương tựa vào ông bố, biết giữ gìn sự nghiệp của ông bố, biết phát huy kế thừa sự nghiệp, mà đồng thời bản thân mình lúc nào cũng nỗ lực để xứng đáng.”

Kết: Tu đúng là kết hợp cả hai lực

Phật dạy ta tự mình thắp đuốc lên mà đi, nhưng Ngài cũng là người dẫn đường, chỉ cho ta điều thiện. Ta không thể một mình vượt bể khổ, cũng không thể chỉ ngồi chờ Phật đến cứu. Người tu khôn ngoan biết kết hợp tự lực và tha lực: tự mình tinh tấn, không ngã mạn; nương nhờ Phật, không ỷ lại. Hai lực ấy hòa quện, giúp ta đi trên con đường tránh được hai bờ cực đoan.

Chúng ta đừng làm con kiến nhỏ bé chỉ biết bám chân người khác, cũng đừng làm kẻ cô độc tự mãn giữa dòng đời. Hãy là người con nuôi hiếu thảo, chăm chỉ và khiêm hạ, xứng đáng với gia tài giác ngộ của Phật.