Tinh thần hay vật chất: Điều gì thực sự chi phối cuộc sống của bạn?

Hôm nay, tôi muốn bắt đầu bằng một câu chuyện mà Thầy Thích Chân Quang kể:

Cách đây gần 20 năm, một ông đạo hữu ngồi trình bày kiến giải của ông về tinh thần và vật chất. Ông cãi với một người cán bộ rằng: Bây giờ ví dụ như có một người bắn một người chết thì cái người chết, thể xác chết, thuộc về vật chất. Cái người bắn cũng là thân xác, cũng thuộc về vật chất. Cây súng vật chất, viên đạn vật chất, cái tay bóp còi cũng vật chất. Nhưng mà cái đầu trong tư tưởng quyết định bóp còi lại là tinh thần. Ông kết luận: cuối cùng tinh thần là quan trọng.

Câu chuyện khiến ta bật cười, nhưng cũng mở ra một vấn đề sâu sắc: Trong đời sống, tinh thần và vật chất rốt cuộc ai mới là kẻ chi phối?

Tinh thần và vật chất: Hai thế giới không hề xa cách

Thầy Thích Chân Quang định nghĩa rất dễ hiểu:

Vật chất là những cái gì mà có thể được tiếp xúc bằng năm giác quan một cách cụ thể. ... Tinh thần là những cái điều gì mà nó trừu tượng, nó thuộc về những khái niệm, ý tưởng, tình cảm, tâm linh mà đôi khi chúng ta phải suy luận mới biết được.

Nhưng đừng vội tách rời chúng. Thầy kể tiếp rằng một cái nhà, một món ăn, thân xác, tiền bạc... đều là vật chất. Nhưng bên trong cái nhà có thể chứa cả một giá trị văn hóa, một món ăn có thể là cả một nền ẩm thực, và tờ tiền có thể mua cả niềm vui lẫn nỗi sợ. Tương tự, tình thương yêu là tinh thần, nhưng nó lại được biểu hiện qua những bông hoa, món quà, cử chỉ ân cần – những thứ rất vật chất.

Khi đói, người ta đánh mất nhân cách

Vật chất không chỉ là điều kiện sống, nó còn có thể tác động sâu sắc đến tâm hồn. Thầy Chân Quang kể về thời kỳ khó khăn, có những người trí thức giàu có, khi rơi vào hoàn cảnh thiếu thốn, đã phải dành giật từng miếng đường, muỗng cơm. Chính cơn đói đã làm suy sụp phẩm giá:

Khi mà đói quá rồi người ta chỉ biết làm sao mà kiếm ăn. Còn mọi giá trị khác xếp qua một bên hết. ... Nên ông bà mình nói cái chữ là bần cùng mà sinh đạo tặc là vậy.

Thầy còn kể một hình ảnh ám ảnh: Trên bến Bạch Đằng, một người đàn ông rách rưới chụp lấy ly nước của Thầy và uống một hơi cạn, bất chấp mọi lễ nghi. Khi cái đói dằn xé thể xác, người ta có thể rẻ rúng cả tư cách. Điều đó cho thấy vật chất có thể mạnh mẽ đến mức nào trong đời sống tinh thần.

Tinh thần có thể tạo nên vật chất

Ngược lại, tinh thần cũng có sức mạnh khai sinh vật chất. Thầy dẫn chứng: Nhà văn nhờ tác phẩm nổi tiếng mà giàu có; ý chí của người anh hùng có thể lôi cuốn cả dân tộc làm nên lịch sử. Và câu nói đầy hào hùng mà tôi nhớ mãi:

Ý chí của một anh hùng dân tộc có thể lôi cuốn cản của dân tộc đi theo tạo thành cái sức mạnh mà chiến thắng ngoại sâm. Đó cũng là cái tinh thần mà tạo thành vật chất.

Đây chính là lý do vì sao một người có tâm hồn mạnh mẽ có thể thay đổi cả vận mệnh, và một ý tưởng lớn có thể làm nên một đế chế. Không phải ngẫu nhiên mà những người thành công thường có tinh thần vững vàng, biết chuyển hóa suy nghĩ thành hành động.

Vật chất nuôi dưỡng tinh thần

Chúng ta thường nghĩ tinh thần là cao quý, nhưng Thầy Chân Quang chỉ ra rằng vật chất cũng có thể làm tăng trưởng giá trị tinh thần. Ví dụ, khi chúng ta dùng tiền để học tập, kiến thức mới là kết quả. Sự tác động này còn diễn ra ngay trong sinh lý con người: tuyến giáp tiết ra hormone giúp não bộ minh mẫn, và nội tiết tố của người mẹ tạo nên tình mẫu tử thiêng liêng. Thầy nói:

Chỉ có con người mình đó do cái phước cho nên mình thường có được những cái giá trị tinh thần để mình hưởng thụ.

Nhờ có điều kiện vật chất, con người mới có thời gian rảnh để nghe nhạc, đọc sách, hay đến chùa nghe pháp. Đó chính là sự hòa quyện kỳ diệu: vật chất tạo nên nền móng, tinh thần làm nên chiều sâu.

Sống cân bằng giữa hai thế giới

Hiểu được sự liên hệ mật thiết ấy, chúng ta sẽ không còn cực đoan hoặc chạy theo vật chất mà quên dưỡng tâm, hoặc mơ hồ sống trên mây mà thiếu thực tế. Thầy Thích Chân Quang khuyên chúng ta nên điều hòa cuộc sống của mình cho thích hợp, vì mọi hành động đều có sự chi phối của cả hai yếu tố. Khi ta ăn uống lành mạnh để nuôi dưỡng thân, khi ta dành thời gian học tập, thiền định để nuôi lớn tâm hồn, đó là sự cân bằng.

Chúng ta phải hiểu về nó để điều hòa cái cuộc sống của mình cho thích hợp.

Câu chuyện của vật chất và tinh thần không phải là cuộc đối đầu, mà là một vũ điệu cộng hưởng. Khi biết nuôi dưỡng cả thân và tâm, chúng ta sẽ có được hạnh phúc trọn vẹn. Từ hôm nay, hãy dõng dạc chọn cho mình một lối sống hài hòa: đừng để cơn đói làm mất nhân cách, đừng để sự giàu có làm lệch lạc tâm hồn, và đừng bao giờ quên rằng tinh thần mạnh mẽ có thể biến ước mơ thành hiện thực. Hãy bắt đầu bằng một thiền tập ngắn, một việc thiện nhỏ, một nụ cười trao cho người khác – vì đó là nơi tinh thần và vật chất gặp nhau.