Tiến bộ của xã hội: Kỹ thuật vượt lên, đạo lý có đang lùi?

Chúng ta vẫn thường nói: xã hội ngày càng tiến bộ, cuộc sống con người ngày càng văn minh. Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi: khi màn hình điện thoại đẹp hơn, khi xe cộ nhanh hơn, khi tiện nghi đầy đủ hơn, con người có thực sự hạnh phúc hơn? Hay đằng sau sự hiện đại đó, có điều gì đang bị đánh mất?

Sự tiến bộ kỹ thuật: từ những bước chậm rãi đến cú chạy chóng mặt

Ngồi trong một ngôi chùa khang trang, trong mưa lạnh của ngày Tết, chúng ta có thể thấy mình thật may mắn khi được thừa hưởng những tiện nghi tuyệt vời. Thầy Thích Chân Quang nhớ lại ngày xưa, các bậc giảng sư phải tập luyện nội công, gào rống lấn tiếng rừng núi để thuyết pháp cho mọi người nghe. Ngày nay chỉ cần một chiếc microphone là cả giảng đường đều nghe rõ. Đó là tiến bộ.

Nhưng kỹ thuật không chỉ tiến bộ ở chỗ ấy. Từ thẻ tre để khắc chữ, con người mất hàng ngàn năm mới tìm ra giấy viết. Rồi từ giấy viết, chỉ vài mươi năm lại bước sang màn hình máy tính, điện thoại thông minh. Từ cung tên đến súng thần công, đến tên lửa vượt đại châu, cũng chỉ vài chục năm. Thầy Chân Quang nói rằng:

“Kỹ thuật thì con người tiến từng ngày tiến khủng khiếp ta không hình dung nổi. Nhưng về đạo lý thì con người đã đứng lại mà có khi còn lùi so với cổ nhân.”

Đạo lý: điểm dừng hay đi lùí

Khi kỹ thuật chạy quá nhanh, con người bị ngợp và không kịp thích ứng. Bao nhiêu phát minh, bao nhiêu mẫu mã mới ra đều đều khiến ta bị kích thích mua sắm, tạo ra những nhu cầu ảo. Trong khi đó, những giá trị đạo đức truyền thống đang dần bị quên lãng.

Người xưa dạy rằng, quân tử không đánh người dưới ngựa. Khi người kia đã yếu thế, ta không nên lấn hiếp. Người xưa còn dạy: trước khi nói phải uống lưỡi bảy lần. Nghĩa là nghĩ đi nghĩ lại, thấy câu nói có làm tổn thương người khác hay không, có phá vỡ tình cảm hay không. Thầy Chân Quang đúc kết:

“Trước khi nói phải uống lưỡi bảy lần. Không phải ngồi mà đưa lưỡi lên lưỡi xuống bảy lần rồi mới nói cho đã. Mà phải nghĩ đi nghĩ lại… Ta nói như vậy người kia sẽ giận, sẽ vui, sẽ được lợi ích hay sẽ bị tổn hại?”

Nhưng bây giờ, nhiều người nói năng bừa bãi, thậm chí đưa cả những lời lẽ thô tục vào bài hát. Con người dễ dàng bắt lỗi nhau, kết tội nhau, khiến cuộc sống trở nên chìm đắm trong địa ngục của sự hiểu lầm và oán thù. Vậy là đạo lý có lùi bước thật.

Hạnh phúc không nằm ở tiền bạc hay kỹ thuật

Có người cho rằng kinh tế phát triển thì người dân hạnh phúc. Thầy Chân Quang lại nói:

“Kinh tế phát triển không có nghĩa là người dân được hạnh phúc hơn. Kinh tế phát triển là khác và hạnh phúc là một ý niệm khác hẳn. Có khi kinh tế phát triển nhưng người ta vẫn đau khổ.”

Thầy kể chuyện một bác nông dân có mảnh ruộng bị quy hoạch, đất lên giá, bao nhiêu tiền tỷ rơi vào tay. Trước đó bác sống an nhiên, giờ có tiền lại mua xe, thuê nhà, kiếm bồ nhí. Vài tháng sau tiền hết, bác ngồi bên bờ ao câu cá, nghèo hơn ngày xưa. Câu chuyện đó nhắc ta rằng: tiền bạc và kỹ thuật chỉ là phương tiện, nếu không có trí tuệ và đạo đức thì đó chính là sự đổ vỡ, khủng hoảng.

Học cách sống có trí tuệ và đạo lý

Là Phật tử, chúng ta được Đức Phật dạy cho sự khoan dung, độ lượng. Ta biết mình cần sống thương người như thế nào, biết quý trọng tình cảm và trách nhiệm. Tình cảm là món nợ lớn nhất của đời người, vì vậy khi đã yêu thương, dù có chia tay vẫn giữ ân nghĩa. Ngày nay, nhiều người sống vô trách nhiệm, coi tình cảm như trò chơi, điều đó là vô đạo đức.

Thầy Chân Quang còn khuyên:

“Ta có trí tuệ ta mới xài đồng tiền hợp lý. Ta không có trí tuệ ta xài bậy, bị lừa bị gạt liền.”

Vì vậy, trong khi tận hưởng sự tiến bộ của khoa học, ta hãy đồng thời trau dồi đạo đức, trí tuệ. Khi có nhiều tiền hay tài sản, ta biết dùng để giúp đỡ mọi người, để phục vụ cho hạnh phúc thật sự của mình và của cộng đồng.

Làm sao để cân bằng?

Chúng ta đang đứng trước một dòng chảy vừa nhanh vừa dữ dội. Ta không thể kìm hãm kỹ thuật, nhưng ta có thể giữ vững tâm hồn. Hãy dừng lại, đừng chạy đua với công nghệ. Hãy chậm lại, để có thời gian lắng nghe tiếng lòng, chăm sóc gia đình, và sống với từng hơi thở hiện tại. Đó chính là con đường đưa ta đến an lạc thật sự.

Nhân ngày đầu năm, hãy cùng nhau thực tập: nói lời từ ái, không vội kết tội, không bắt lỗi người. Sống khoan dung và biết ơn những gì mình đang có. Chỉ cần như vậy, cuộc đời đã hạnh phúc lắm rồi.