Thiền định: Ba con đường để thấy chính mình

Có bao giờ bạn ngồi thiền và cảm thấy tâm trí mình cứ nhảy nhót như con khỉ? Hoặc có lần bạn cố gắng thở thật sâu để bình tâm, nhưng lại thấy ngực nặng nề, khó chịu? Thật ra, thiền định không hề đơn giản. Ngay cả những vị tu tập lâu năm cũng có thể vấp ngã. Trong bài pháp thoại thứ bảy về Tứ Niệm Xứ, Thầy Thích Chân Quang đã chỉ ra rằng chúng ta thường hiểu lầm việc tu tập thiền định. Hãy cùng bước vào con đường này để thấy rõ hơn.

Thiền định là đỉnh cao, nhưng cần nền tảng vững chắc

Nhiều người nghĩ đến Phật giáo là nghĩ ngay đến thiền định, đến những vị thiền sư ngồi yên trong tư thế hoa sen, tĩnh lặng tuyệt đối. Nhưng ít ai biết rằng thiền định là phần cao nhất, và để leo lên cao, ta cần một nền móng vững chắc. Thầy Thích Chân Quang mở đầu:

Thiền định là cái phần đỉnh cao trong sự tu tập của đạo Phật. Đạo Phật thì có nhiều cái cách tu từ cái căn bản rất là thấp và lên tới rất cao đó là thiền định.

Trong đạo Phật, có ba con đường thiền định được Đức Phật chỉ dạy:

• Tứ Thiền: Bốn mức độ định sâu dần, từ sơ thiền đến tứ thiền.
• Tứ Niệm Xứ: Quán chiếu thân, thọ, tâm, pháp để tìm ra chính mình.
• Tứ Quả Thánh: Từ sơ quả đến A La Hán.

Tuy khác nhau về cách tiếp cận, nhưng cả ba đều hướng đến sự giác ngộ. Một người đệ tử Phật nên nắm rõ cả ba con đường này để có cái nhìn toàn diện.

Hơi thở: Cửa ngõ vào thiền định

Phật dạy rất nhiều về hơi thở. Nhưng hơi thở không đơn giản. Ta tưởng chỉ cần hít vào thở ra là đạt định, nhưng thực tế rất dễ bị lạc. Thầy chỉ ra rằng có ba yếu tố trong hơi thở:

• Cố ý thở: Đây chính là tâm vọng tưởng, khiến ta càng kích động tâm thức.
• Không cố ý nhưng vẫn có xung động: Những thôi thúc bí mật trong tầng sâu khiến hơi thở mạnh lên.
• Hơi thở tự nhiên: Chậm, ít, êm. Đây là hơi thở thật của thiền.

Thứ nhất là ta cố ý thở. Ta cố ý thở vào, ta cố ý thở ra. Và cái cố ý này là gì? Là cái tâm vọng tưởng của ta... Nên không bao giờ ta chứng đạo được, không bao giờ ta nhiếp tâm được.

Vậy làm sao để đạt được hơi thở tự nhiên? Chỉ cần là chậm ít êm, không cố ý, để hơi thở tự nó điều hòa. Thầy đưa ra ví dụ: thử đo oxy trong máu, dù thở chậm, lượng oxy vẫn đạt 99-100%. Điều đó cho thấy ta không cần thở nhiều, mà cần thở đúng.

Tứ Niệm Xứ: Tìm về chính mình

Con đường thứ hai để vào thiền là Tứ Niệm Xứ. Ngài Ca Diếp mỉm cười khi Phật đưa cành hoa sen, đó là thấy được cái gốc của cái nhìn. Tứ Niệm Xứ không phải là bốn bài tập riêng biệt, mà là một chuỗi liên tục. Đầu tiên, ta quán thân trên thân, nhận ra thân này là bất tịnh, vô thường, đau khổ. Thầy dạy:

Thấy rõ bản chất của thân. Thấy chính mình là thân và thấy cái thân đó là gì? Là bất tịnh, là sinh diệt, tạm bợ và đau khổ và tội lỗi. Và thấy rõ mà không tránh né. Cái nguyên tắc của tứ niệm xứ là ôm lấy niềm đau.

Không phải để chán ghét thân, mà để an trú trong thân như nó thật. Tiếp theo là quán thọ trên thọ. Ta thấy mình chỉ là cảm thọ, và cả cuộc đời này là nô lệ của cảm giác.

Tất cả bị theo đuổi bởi cảm giác mà thôi. Và cái ta là gì? Cái ta chỉ là cảm thọ.

Thấy được chính mình là cảm thọ là một mức giác ngộ sâu, gọi là kiến tánh trong thiền tông.

Sống với cảm thọ: Vui đạo nhưng không dính mắc

Mỗi ngày, ta bị cảm giác dẫn dắt: thèm ăn ngon, bực tức, vui sướng. Ngay cả khi đến chùa dự tiệc buffet 90 món, ta có cảm giác được tôn trọng, có phẩm giá. Nhưng tất cả vẫn là cảm thọ. Thầy nhắc nhở:

Chúng ta cũng chỉ là gì? Là cảm xúc và cảm giác mà thôi.

Nhưng quan trọng là cảm xúc đó cao thượng hay thấp hèn. Vì vậy, ta có thể dùng cảm xúc tích cực để hướng về đạo, nhưng không được dính mắc vào đó.

Đừng tự phong cho mình

Trên đường tu, nhiều người có kinh nghiệm thiền định nhưng tự tưởng mình đã chứng cao. Thầy cảnh báo:

Hầu hết khi chúng ta tu tập có kết quả ta đều tự phong cho mình ở một cái mức độ chứng rất là cao. Đó là lý do hầu hết chúng ta đều bị tổn phước.

Vì vậy, cần thận trọng và khiêm hạ. Hãy nhờ người có thẩm quyền xác nhận, hoặc đối chiếu với kinh điển.

Thiền định là con đường dài và khó. Nhưng nếu ta có kỹ thuật đúng và công đức, chắc chắn sẽ tiến bộ. Đừng sợ khó, đừng vội đắc chí. Hãy bắt đầu với hơi thở chậm ít êm, và quán chiếu thân tâm mỗi ngày. Đó là cách tiến gần đến sự giải thoát. Xin hãy nhớ: chậm ít êm – ba từ giản dị mà diệu kỳ.