Tham Ái: Vì sao con tim luôn thắng lý trí?

Có một cô gái trẻ yêu một chàng trai không nghề nghiệp, không tương lai, thậm chí không biết ăn nói. Gia đình đưa ra lý do để can ngăn, nhưng cô chỉ trả lời: “Con không biết tại sao, nhưng con yêu anh ấy.” Câu chuyện ấy nghe vô lý, nhưng lại rất quen thuộc. Bởi vì tình yêu – hay còn gọi là “tham ái” trong Phật giáo – vốn dĩ không vận hành theo lý trí. TT. Thích Chân Quang đã dành một bài giảng sâu sắc để đào xới thứ cảm xúc mãnh liệt này, mời bạn cùng lắng nghe.

Vì sao tình yêu không thể định nghĩa?

Trong bài giảng “Tâm Lý Đạo Đức – Tham Ái”, thầy Chân Quang mở đầu bằng nhận định: tình yêu thuộc về tình cảm, mà tình cảm thì không thể dùng ngôn ngữ của ý thức để mô tả. Nó nằm sâu hơn lớp ý thức – nơi chúng ta có suy luận, diễn đạt. Bởi vậy, chúng ta chỉ thấy hiện tượng, gọi tên nó, nhưng phân tích không ra.

“Chúng ta chỉ nhận thấy, chỉ đặt tên, chỉ thấy cái hiện tượng của nó như vậy và biết rằng mình đã yêu chứ còn phân tích ra cái gì không ra.”

Đó là lý do có người than: “Làm sao định nghĩa được tình yêu?” Vì nó nằm ở nơi mà ngôn ngữ không tới. Thầy còn nhắc đến những trạng thái thiền định sâu – cũng không thể diễn đạt bằng lời. Tình cảm dù cạn hơn thiền, nhưng vẫn sâu hơn ý thức.

Tình yêu mạnh hơn lý trí – điều đáng sợ nhất

Thầy kể: “Cái gì càng nằm xuống dưới sâu thì sức mạnh càng lớn. Ý thức nằm trên cùng, coi vậy mà yếu ớt. Những suy luận của lý trí luôn luôn thua tình cảm.”

“Vì sao có những mối tình ngang trái, éo le và vô lý mà người ta vẫn lao vào bất chấp danh dự, sự nghiệp, tương lai? Tại vì tình yêu luôn mạnh hơn lý trí.”

Chúng ta thấy những cô gái đi yêu kẻ du thủ du thực, những người phụ nữ năm-mươi-tuổi yêu chàng trai đôi-mươi. Không có lý lẽ nào để giải thích. Tình yêu như một sức mạnh nguyên thủy, sẵn sàng đẩy con người ra khỏi khuôn phép. Người tu càng phải đề phòng, vì nó có thể vượt qua cả bản năng sinh tồn – người ta có thể vì tình yêu mà tự tử.

Bản năng thứ hai: Khát khao được yêu thương

Theo thầy, con người có hai bản năng: sinh tồn và hưởng thụ. Tình yêu nằm ở bản năng thứ hai, đưa đến khát khao yêu thương và được yêu thương. Ai sống mà không có ai để thương, cũng không ai thương mình, thì đau khổ ghê gớm. Thầy kể một cô bạn học xinh đẹp, học giỏi, nhưng cô đơn đến mức muốn tự tử. Điều đó cho thấy nhu cầu yêu thương không thể xem nhẹ.

“Sống trên đời này mà nếu mình không thể thương yêu ai mà cũng không ai thương yêu mình thì đau khổ ghê gớm lắm.”

Bốn dấu hiệu của tình yêu – kèm lời cảnh giác

Thầy đưa ra bốn hiện tượng đơn giản để biết mình đã yêu: Gặp nhau thấy vui, xa nhau buồn nhớ, luôn muốn giúp đỡ người kia, và chỉ muốn người đó là của mình. Thầy nhấn mạnh: “Hễ khi nào thấy trong tim mình có bốn điều này, gọi là đã biết yêu rồi đó. Lo mà chữa chạy kịp thời!”

“Hễ khi nào mà quý thầy thấy trong tim mình có bốn cái điều này thì gọi là đã biết yêu rồi đó. Lo mà chữa chạy kịp thời.”

Công thức của khổ đau: Hạnh phúc dẫn đến ích kỷ

Thầy đưa ra một công thức “tuyệt đối đúng”: Sự hưởng thụ hạnh phúc luôn luôn đưa đến ích kỷ. Khi yêu, ta có cảm giác hạnh phúc rất mạnh, và chính sự tận hưởng đó làm nảy sinh tâm ích kỷ. Ích kỷ dẫn đến ghen tuông, tham lam, sân hận, rồi tạo nghiệp, rồi đau khổ. Người tu phải tránh tham ái chính là để tránh vòng luân hồi đó.

“Cái hạnh phúc trong tình yêu ở buổi đầu luôn luôn là tăng dần cái khuynh hướng ích kỷ lên. Hạnh phúc lớn chừng nào thì ích kỷ mạnh chừng đó.”

Tình yêu là trả nợ – một niềm tin không bền vững

Một góc nhìn thú vị: tình yêu là sự trả nợ quá khứ. Người nợ nhiều thì yêu nhiều, yêu lâu. Hết nợ thì tình lạnh. Thầy kể chuyện một cặp vợ chồng yêu nhau say đắm, nhưng sau bốn năm tự nhiên lạnh băng, bởi nợ đã trả xong. Vì vậy, tình yêu không ổn định, nó phụ thuộc vào nghiệp duyên và sự ích kỷ. Ai cũng muốn thề non hẹn biển, nhưng thực tế đổi thay.

Vẫn có một thứ tình yêu cao hơn

Thầy không phủ nhận tình yêu, nhưng chỉ rõ những tình cảm cao thượng hơn như tình yêu quê hương, tình thương vô lượng mới xứng đáng để thi ca ca ngợi. Chính thầy đã có một bài thơ sám hối, vì khi chưa biết Phật pháp thầy từng viết về tình yêu nam nữ. Người tu được khuyến khích lòng từ bi, yêu thương tất cả chúng sinh, thứ tình yêu không ích kỷ, không trói buộc.

Hiểu được tham ái là hiểu được bản chất của vòng luân hồi. Đừng sợ tình yêu, nhưng hãy tỉnh thức để không bị nó cuốn trôi. Hãy biến khát khao yêu thương thành từ bi – tình thương giải thoát. Bởi giải thoát mới là mục tiêu cuối cùng của người tu và của mỗi người chúng ta.