Sự chú ý: Con trỏ của tâm hồn

Bạn đang đọc bài này, nhưng hãy thử để ý xem: bạn có thực sự đang đọc, hay tâm trí bạn đang lang thang nơi khác? Trong bài pháp thoại về Năm Ấm, Thầy Thích Chân Quang đã mở ra một góc nhìn bất ngờ về cơ chế cực kỳ quan trọng này – sự chú ý.

Sự chú ý: Con trỏ của tâm hồn

Thầy dạy rằng não ta hoạt động vô cùng nhiều việc cùng lúc, nhưng sự chú ý chỉ có thể đặt vào một điểm duy nhất. Ví dụ như khi ngồi nghe giảng, ta quên mất việc mông đang tiếp xúc với ghế, hay tay đang cầm quạt nhưng không còn chú ý nữa. Sự chú ý giống như con trỏ nhấp nháy trên màn hình vi tính – ta muốn xử lý gì thì phải đưa con chuột về đó, bấm một cái.

Cùng một lúc tâm ta có nhiều hoạt động nhưng mà cái chú ý nó chỉ tập trung vào một việc, một điểm nào đó mà thôi.

Ngay cả khi ngủ hay chết, sự chú ý vẫn tiếp tục hoạt động trong thế giới của giấc mơ hay trong đời sống tâm linh. Nhưng điều đáng nói là sự chú ý không nằm trong tầm kiểm soát hoàn toàn của ta – nó bị chi phối bởi nhiều thế lực vô hình.

Bị đánh cắp bởi vọng tưởng và nghiệp

Một tiếng khều nhẹ sau lưng, một bài nhạc quen thuộc, hay sự lo lắng về trận đấu bóng đá – tất cả đều kéo sự chú ý ta rời khỏi công việc chính. Nhưng có một sức mạnh sâu xa hơn: nghiệp. Thầy kể về một bữa tiệc, sau khi về nhà mà tâm trí vẫn còn chú ý đến một người – đó chính là nghiệp đang giữ ta. Hoặc khi ta bị hút vào một bức tranh trong bảo tàng, có thể là do duyên nợ từ đời trước.

Cái nghiệp nó làm cho ta chú ý. Nó kéo cái chú ý của ta đi lãng qua chỗ này, lãng qua chỗ kia rồi ta phải quay trở lại công việc mình rồi lại nó khởi lên, nó kéo ta đi, nó cứ chập chờn chập chờn như vậy.

Sự chập chờn đó khiến ta khó tập trung và làm giảm chất lượng của mọi việc. Nếu ta để mặc, kết quả là cả một đời sống dở dang.

Ba cấp độ con người

Từ mức độ tập trung, Thầy phác họa ba hạng người:

• Hạng nhất: Tập trung cao độ – những bậc xuất sắc, phi thường, thậm chí là bậc thánh.
• Hạng nhì: Có vọng tưởng nhưng vẫn kéo lại được – những người bình thường, vẫn học tập và làm việc tốt.
• Hạng ba: Mất tập trung quá lớn – không thể làm việc, học tập, gần như bệnh tâm thần.

Thầy đưa ra một thang điểm 1 đến 10 cho khả năng tập trung. Một người đạt 10 điểm là một bậc thánh, 7-9 là những người lỗi lạc. Vì thế, giá trị con người nằm ở khả năng tập trung.

Cái giá trị con người nằm ở chỗ nào? Khả năng tập trung nhiều hay ít.

Thiền định: Con đường tăng giá trị

Vậy làm sao để tăng khả năng tập trung? Thầy chỉ ra rằng tu tập thiền định chính là cách. Tuy nhiên, thiền và định có hai sắc thái khác nhau:

• Định: Tâm buông lỏng, không chú ý vào đâu, diệt trừ vọng tưởng. Như câu trong Pháp Bảo Đàn: "Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm."
• Thiền: Có sự tập trung vào một đối tượng, tiêu biểu là hơi thở.

Thiền là không vọng tưởng mà có tập trung, có chú ý. Định là không vọng tưởng mà không tập trung, không chú ý.

Thầy và cộng đồng Phật Quang chọn con đường thiền – nương theo hơi thở, vì Đức Phật đã nhấn mạnh nhiều lần trong các kinh điển. Khi chú ý ổn định vào hơi thở, ta mới có khả năng soi sáng và khai phá những điều vi diệu của cuộc đời.

Hãy bắt đầu ngay hôm nay, từ hơi thở của chính mình. Mỗi lần tỉnh thức, mỗi lần đưa sự chú ý trở về với điểm tựa, ta đang nâng giá trị của mình lên một bậc. Như Thầy dạy: "Tu tập thiền định để tăng cái mức độ tập trung, tức là tăng cái giá trị của con người." Hãy trân trọng sự chú ý như trân trọng tài sản quý giá nhất – vì nó chính là năng lực làm nên phẩm chất của một đời người.