Phật khen người trí tuệ: Khéo biết đạo và phi đạo

Người ta thường nghĩ, đi chùa, nghe pháp, làm việc thiện là đạo. Nhưng có khi chính những việc ấy lại trở thành "phi đạo" nếu động cơ bên trong không thanh tịnh. Câu chuyện về Tỳ kheo ni Khê Ma được Đức Phật khen ngợi trong Kinh Pháp Cú mở ra một bài học vô cùng sâu sắc về trí tuệ phân biệt đạo và phi đạo.

Một buổi tối trên núi Linh Thứu

Tỳ kheo ni Khê Ma, một vị ni thần thông quảng đại, muốn đến thăm Phật. Khi bay gần núi Linh Thứu, bà thấy chư thiên tụ hội đông nghịt đang nghe Pháp. Bà nghĩ: "Phật thuyết pháp cho chư thiên ở một mức độ cao hơn; mình không nên chen vào." Rồi bà lui về. Vua trời Đế Thích liền hỏi Phật về bà. Phật khen:

"Người trí tuệ sâu xa, khéo biết đạo phi đạo, chứng đạt quả vô thượng, ta gọi bà là bà-la-môn."

Bà không chỉ có thần thông mà còn có trí tuệ biết lúc nào nên hiện diện, lúc nào nên lùi bước. Đó là sự khéo biết đạo phi đạo.

Cái gì là đạo? Cái gì là phi đạo?

Đạo không nằm ở hình thức bên ngoài. Hai người cùng đi nghe pháp, nhưng một người thật lòng muốn bạn hiểu đạo, người kia lại rủ bạn đi để lấy lòng, để ăn gian trong hợp đồng... Cùng một hành động, nhưng động cơ bên trong khác nhau, nên một bên là đạo, một bên là phi đạo. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh:

"Nếu mình thật lòng muốn cái người bạn mình hiểu đạo để tu hành giải thoát thì đó là đạo. Nhưng nếu có một lý do khác nữa nằm bí ẩn phía sau thì lập tức là phi đạo."

Chúng ta thường bị đánh lừa bởi cái nhìn hời hợt. Cùng là mặc áo cà sa, tụng kinh, thuyết pháp, nhưng có người vì đạo, có người vì danh lợi. Cùng là hành hiệp giúp đời, nhưng có kẻ thôi thúc bởi bản năng học võ lâu ngày, muốn "xài" tài năng, chứ không hẳn là lòng từ bi.

Cái bẫy của danh lợi

Thầy Chân Quang kể về một người mời thầy đi xây chùa ở nước ngoài, nói rằng việc ấy sẽ nổi tiếng đời đời. Thầy đã im lặng, rồi khi nghe đến chữ "danh tiếng", thầy nhắc:

"Đừng nói câu đó vì đó là danh lợi. Cái tâm háo danh nó rớt vào tâm mình một cái mình hư liền."

Người tu hành phải cực kỳ cẩn trọng. Một ý nghĩ thầm kín muốn được kính trọng, được cúng dường, có thể biến cả một đời xuất gia thành "phi đạo". Vì vậy, phải thường xuyên soi lại tâm mình, nhất là sống trong môi trường có nhiều người ham danh, hơn thua.

Con mắt của bậc A La Hán

Bậc trí tuệ có thể chẻ một hành động thành trăm phần để thấy rõ phần nào là đạo, phần nào là phi đạo. Ví dụ, trong một câu chuyện Thiền, một vị thầy thấy đệ tử ngắm gái liền đánh cho một gậy, không may đệ tử chết. Người ngoài nhìn thì cho là ác, là phi đạo. Nhưng cuối cùng, vị thầy ấy đã có mười đệ tử ngộ đạo nhờ sự nghiêm khắc của mình. Một hành động bên ngoài tưởng chừng là phi đạo, nhưng bên trong lại là đạo của một bậc thầy. Chúng ta không thể phân biệt nếu chưa có trí tuệ của A La Hán.

Thực hành trí tuệ phân biệt trong đời sống

Bài học lớn nhất hôm nay là: hãy nhìn vào động cơ, đừng chỉ nhìn hành động. Mỗi ngày, trong từng lời nói, việc làm, hãy tự hỏi: "Ta làm vì cái gì? Vì đạo hay vì danh?" Một bát cơm cúng dường, một câu tụng kinh, một sự giúp đỡ ai đó, nếu khởi từ tâm vô cầu thì là đạo. Khởi từ tâm mong mỏi sự đền đáp thì là phi đạo. Hãy nguyện với chính mình: trong mỗi phút giây, nuôi lớn trí tuệ để trở nên "khéo biết đạo phi đạo" như bà Khê Ma, để xứng đáng với lời khen của Đức Phật.