Niềm vui nào đang đưa bạn vào khổ đau?

Sáng hôm ấy, tại thành Vesali, một ngày lễ hội đang diễn ra tưng bừng. Tiếng cười đùa, tiếng nhạc, tiếng trống rộn ràng. Thế rồi, một cô gái tuyệt đẹp bước qua, và các công tử nhà giàu bắt đầu trổ tài tán tỉnh. Nhưng chỉ vì dành nhau cảm tình với người đẹp, họ nói những lời xúc phạm, rồi hiềm khích tăng dần. Trận hỗn chiến bùng nổ, máu me tùm lum, thương tích đầy người. Đức Phật đi khất thực trở về, thấy cảnh tượng như vậy, Ngài đã nói: “Hỷ và ái sinh buồn, hỷ và ái sinh sợ. Ai thoát khỏi hỷ ái, chẳng sợ chẳng buồn lo.”

Câu thơ ấy là lời nhắc nhở sâu sắc về hai gốc rễ của khổ đau: niềm vui (hỷ) và tham ái (ái). Nhưng niềm vui nào là tốt? Niềm vui nào lại dẫn ta xuống vực thẳm?

Hỷ: niềm vui có hai mặt

Hỷ là tâm lý mừng vui, phấn khích. Nó giống như một năng lượng tích cực giúp ta sống có động lực. Khi nghe tin con thi đậu, nhận lời khen, trúng thưởng… ta mừng cười. Niềm vui ấy kéo dài thành hạnh phúc. Nhưng nếu không khéo, chính niềm vui ấy lại là động lực của tham lam, thù hận, và đấu tranh.

Thầy Thích Chân Quang phân tích:

“Hỷ là cái tâm lý mừng. Mừng là một dạng tình cảm… nó giống như một dạng tâm lý tích cực làm tăng thêm cái sức sống giữa cuộc đời. Nhưng mà không khéo, nó cũng là động lực của mọi cái buồn lo, sợ hãi, đấu tranh, giành giật, hơn thua, tham lam, thù hận đủ thứ hết.”

Khi nào niềm mừng trở thành thảm họa? Chúng ta hãy nhớ lại chính mình. Bạn có từng mừng thầm khi bạn hơn người khác? Bạn có từng vỗ tay khi đội bóng bạn thích thắng, dù bạn chưa hề đá một quả nào? Hay bạn có từng cười khi thấy người khác vấp ngã? Những niềm vui đó đều mang dấu ấn của bản ngã. Thầy Chân Quang gọi đó là “mừng vì mình hơn người” và “mừng vì thấy người khác đau khổ”.

Còn niềm vui nào làm cuộc đời đẹp hơn? Đó là khi ta thấy người khác thành công mà ta mừng rỡ. Khi người hàng xóm cất được căn nhà to hơn mình, khi người bạn vượt lên trong sự nghiệp, khi một giảng sư trẻ giảng hay và đúng chánh pháp – nếu ta thật sự vui mừng, ta đã đặt một bàn chân vào cõi thánh. Thầy nói:

“Khi mình thấy người khác thành công mình mừng. Cái mừng này làm cho cuộc đời tốt lên mà làm cho cái đạo tâm của mình vượt lên… Nghe người khác thành công mà vui mừng là mình đặt một chân vào trong cái cõi của bậc thánh hiền.”

Thế nên, mỗi khi niềm mừng nổi lên, hãy kiểm tra động cơ. Nếu niềm mừng vì tự hào, kiêu hãnh – ta đang bị bản ngã dẫn dắt. Nếu niềm mừng vì mọi người yêu thương nhau, vì giáo pháp được lan tỏa – đó là niềm vui chân chính, không thế lực nào phá nổi.

Ái: ranh giới giữa người và thú

Ái luyến, đặc biệt là tình ái nam nữ, là bản năng mạnh mẽ được cấy vào gen mỗi người. Khi đến tuổi dậy thì, nội tiết tố tiết ra, máu đưa lên não, tạo ra sự hấp dẫn với người khác phái. Đây là điều tự nhiên. Nhưng điểm khác biệt giữa con người và con vật là ở đây.

“Con người dùng ý chí dùng để kiềm chế lại. Vì cái lý trí nhận định là không nên là không được… Ngày nào con người còn biết kềm chế, biết dằn lòng trước tình ái, trước tình dục, ngày đó mình còn được gọi là con người. Còn ngày nào mình không biết kềm chế trước tình ái, trước tình dục thì mình đang trở thành con thú.”

Trong xã hội hiện đại, có những kêu gọi “giáo dục giới tính” theo kiểu mở đường cho thanh thiếu niên thỏa mãn tự do. Thầy thẳng thắn cảnh báo: “Cái bài báo này giết tiêu cả thế giới luôn.” Sự buông thả ấy khiến con người hạ xuống mức thú hoang. Ngược lại, văn hóa Á Đông tốt đẹp là dạy con người biết tiết chế, biết dằn lòng. Chỉ có sự kiềm chế mới giữ được phẩm giá con người.

Tu là chuyển hóa hỷ ái thành bi và tuệ

Để thật sự thoát khỏi trói buộc của hỷ và ái, không phải là không có niềm vui, mà là thay đổi nguồn gốc của niềm vui. Thay vì vui vì mình hơn người, ta vui vì mình giúp được người. Thay vì khao khát chiếm đoạt, ta học cách buông nhẹ, tôn trọng người khác.

Phật dạy, đạt đến quả thứ ba (A Na Hàm) mới đoạn tận được dục ái. Nhưng đó không phải là mục tiêu xa vời. Mỗi ngày, chúng ta có thể bắt đầu thực tập rất cụ thể. Khi thấy người khác thành công, hãy dừng lại vài giây, chúc mừng họ. Khi thấy ai đó đau khổ, hãy xót thương, đừng cười. Khi nội tâm nổi lên thèm muốn, hãy tự nhủ: “Mình là con người, không phải con thú.”

Niềm vui của người tu hành không nằm ở sự được khen ngợi, tài lộc, hay danh vọng. Thầy Thích Chân Quang kể: khi Phật tử nói “người ta nghe băng đĩa thầy nhiều lắm”, thầy không mừng. Thầy chỉ mừng khi nghe nói cái xóm đó sống tử tế với nhau hơn. Đó là niềm vui của chư Phật, của bậc Bồ Tát, của những người lãnh đạo đất nước. Một xã hội mà người người yêu thương nhau thì sẽ bình yên, phát triển, không cần thêm nhà tù và cảnh sát.

Lời kết: Hãy chọn niềm vui của tâm Từ Bi

Cuộc sống là một biển niềm vui. Nhưng không phải niềm vui nào cũng mang lại hạnh phúc. Những niềm vui chứa hơn thua, kiêu hãnh, thèm khát – tựa như giấc mộng ngọt ngào, có thể rơi vào lo âu sợ hãi bất cứ lúc nào. Trong khi đó, niềm vui thấy người khác hạnh phúc, niềm vui sống thương nhau, niềm vui giữ vững phẩm người – niềm vui ấy bền vững như đá vàng kim, không ai có thể cướp mất.

Hãy tập cho tâm mình rộng mở như trời xanh. Mỗi sáng tỉnh dậy, tự nhủ: “Hôm nay, tôi sẽ mừng khi thấy người khác cười, tôi sẽ vui khi thấy họ thành công, tôi sẽ kiềm chế trước cám dỗ để giữ mình là con người.” Làm được vậy, bạn sẽ bước đi trên con đường không còn buồn lo, sợ hãi. Vì hỷ và ái đã được chuyển hóa thành từ bi và trí tuệ.