Ngu mà biết mình ngu: Bậc thang đầu tiên của người trí

Ngày xưa, có hai tên trộm rủ nhau vào Tinh xá nghe Phật thuyết pháp với ý định lợi dụng lúc người ta chăm chú nghe để móc túi. Nhưng một tên nghe đến quên cả móc túi, chợt nhận ra mình đã sống sai lầm biết bao năm, tỉnh ngộ và quy y Phật. Tên kia thì móc được tiền, hí hửng khoe với bạn, còn mỉa mai bạn mình ngu. Khi họ trở về, Phật dạy một bài kệ:

Người ngu biết mình ngu, như vậy thành người trí.
Người ngu tưởng có trí, như vậy ngu nhiều hơn.

Bài kệ ngắn gọn nhưng mở ra cả một chân trời đạo lý. Ngu và trí trong đạo Phật không đơn thuần là thông minh hay học thức, mà chính là đạo đức. Người có đạo đức là người có trí; người thiếu đạo đức là kẻ ngu. Vì sao? Vì người có trí tuệ biết được lỗi lầm của mình, nhờ đó sửa sai, nên đạo đức tăng trưởng. Người ngu thì không nhận ra lỗi mình, mà còn cho mình là hay, nên ngu ngày càng sâu.

Người dở chê người hay: căn bệnh quen thuộc của thế gian

Trong đời sống, ta thường thấy người kém hiểu lại chê người giỏi hơn. Có người dạy toán, thấy học trò giải bài không hay thì góp ý, đó là người giỏi chê người dở. Nhưng học trò yếu lại không thể nhận ra cái hay của thầy, đôi khi còn nghĩ thầy dạy khác mình là sai. Thầy có nói:

Người dở mà lại chê người giỏi hơn mình, sau này sẽ ngu nhiều hơn, vì mình phạm tội rất nặng.

Khi ta đã vượt lên khỏi cái thấp hèn, ta nhìn rõ cái kém của người khác. Nhưng người kia không hiểu được tầng cao của ta, lại cho rằng ta khác thường, thậm chí chê bai. Đó là bệnh ngu triền miên mà Phật cảnh báo.

Đứng vững giữa dư luận và sự cô lập

Trong cuộc sống, khi ta đã gặp đạo lý, ta phải đứng vững trước những lời chê bai, sự cô lập. Ví như trong cơ quan, những kẻ xấu toa rập với nhau để tham nhũng, họ sẽ cô lập, dụ dỗ, thậm chí xì xào để kéo người tốt xuống. Nếu ta sợ bị cô lập mà ngã gục, thì cả xã hội sẽ chìm trong bóng tối. Thầy dạy:

Mỗi người phải là một chiến sĩ bảo vệ ánh sáng, bảo vệ cái điều thiện cho thế gian, để cho con cháu ta lớn lên trong ánh sáng.

Ta cần gan dạ từ chối những cám dỗ, những lời rủ rê rằng muốn làm ăn phải biết nhậu, phải giành giật. Hãy nhường nhịn, chấp nhận thiệt thòi để giữ được đạo nghĩa. Người ngu không hiểu được sự cao quý ấy, nhưng người trí thì luôn vững vàng.

Khi ta thấy mình sai, mình ngu

Có người tưởng rằng tu hành là phải có mặt mũi sáng láng, ăn nói hay ho. Nhưng thầy nhấn mạnh:

Cần cái ngu mà biết mình ngu, sai mà biết mình sai trước đã.

Khi ta nhìn lại một năm qua, một tháng qua, một ngày qua, ta thấy mình có những sai lầm nào, thì đó là bước tiến rất dài. Đừng bao giờ cho rằng mình đủ tốt rồi. Người tưởng mình tốt mà không cần tu tập, tham sân si vẫn còn nguyên trong tâm, sẽ dễ phạm lỗi nặng. Càng thấy mình còn kém, ta càng dễ học hỏi.

Từ ngu đến trí: như muỗng với thức ăn

Phật đưa thêm hai ví dụ. Người ngu dù trọn đời thân cận bậc minh sư, cũng không học được đạo lý, như cái muỗng múc thức ăn mà không bao giờ biết ngon dở. Người trí dù một khắc thân cận minh sư, cũng hiểu được đạo lý nhiệm mầu, như lưỡi biết mùi vị. Vậy nên, điều quan trọng không chỉ là gặp được thầy, mà là tâm trạng và sự khiêm cung của chính mình.

Hãy tự hỏi: ta đang là cái muỗng hay cái lưỡi? Ta có nhận ra những gì ta đang nghe, đang học, để thấm vào tâm hồn không? Nếu ta thấy mình vẫn còn nhiều thiếu sót, đó là dấu hiệu tốt. Hãy trân quý sự ngu ngơ đó, vì nhờ nó, ta sẽ trở thành người trí thực sự.