Dễ thấy lỗi người, khó thấy lỗi mình – Lời Phật dạy về phàm và thánh

Ai trong chúng ta cũng từng ít nhất một lần chỉ trích người khác, hay thầm nghĩ: “Sao người ta dễ làm sai như vậy?” Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi, vì sao chúng ta rất nhanh chóng nhìn thấy lỗi của người khác, mà lại lúng túng khi phải nhìn lại chính mình? Câu hỏi ấy dẫn chúng ta đến một bài học sâu sắc trong Kinh Pháp Cú, nói về sự khác nhau giữa phàm và thánh.

Câu chuyện vị trưởng giả và bài kệ của Đức Phật

Trong một kiếp xa xưa, có một vị trưởng giả giàu có tên là Angutara. Ông từng gieo duyên với Phật pháp qua nhiều đời, nhưng suốt một thời gian dài, phước báu của ông chỉ dừng lại ở những điều hữu vi: giàu sang, quyền thế. Mãi đến khi gặp Đức Phật Thích Ca, ông mới chứng quả Dự lưu, bước vào dòng thánh. Chuyện kể rằng, trên đường đến nghe Phật thuyết pháp, ông bị một nhóm ngoại đạo chặn lại, nói xấu Đức Phật và phỉ báng giáo pháp. Nhưng ông không lay chuyển, vẫn một mực đi đến. Nghe xong thời pháp đầu tiên, ông liền chứng quả.

Đức Phật, sau khi nghe ông kể lại, liền dạy bài kệ nổi tiếng:

Dễ thay thấy lỗi người, khó thay thấy lỗi mình. Lỗi người ta bới tìm như tìm trấu trong gạo, còn lỗi mình che đậy như kẻ gian giấu bài.

Thật vậy, con người ai cũng có tâm lý tìm lỗi người để tự bảo vệ cái tôi. Nhưng người trí tuệ thì biết quay về chính mình, và đó là khởi đầu của con đường tu tập.

Nhân duyên đến với Phật pháp: Mỗi người một con đường

Câu chuyện vị trưởng giả cũng cho thấy, mỗi người có nhân duyên với đạo khác nhau. Có người đến với Phật pháp để cầu phước, để được giàu sang; có người thì khao khát sự giác ngộ. Thầy Thích Chân Quang chia sẻ:

Đời là bể khổ, có giàu sang sung sướng gì rồi thăng trầm rồi cũng là đau khổ. Người nghèo có cái khổ của người nghèo. Người giàu có cái khổ của người giàu. Thật ra chẳng ai sung sướng đâu.

Vì vậy, người có trí tuệ, dù vẫn làm phước, giúp đời, nhưng ít nghĩ đến quả báo sung sướng của thế gian, mà luôn hướng tâm về sự giải thoát. Đó là một cách nhìn khác, một tâm thế khác.

Khi bị vu khống, bậc thánh phản ứng thế nào?

Trong thời Phật tại thế, ngoại đạo đã nhiều lần tìm cách chống phá. Họ dùng lời nói để ngăn cản tín đồ, rồi về sau dựng chuyện vu khống, thậm chí dùng bạo lực. Có lần họ nhờ một cô gái giả làm tín đồ lui tới tinh xá, rồi dàn cảnh cáo Phật có quan hệ bất chính. Nhưng Đức Phật vẫn an nhiên, không phản ứng gì. Câu chuyện này được sử sách ghi lại, và nó cho ta thấy một bài học:

Bậc thánh khi thấy người có lỗi thì dạy dỗ với lòng từ bi và kính đáo. Còn người phàm khi thấy người có lỗi thì bươi móc, nói xấu và rêu rau.

Ngài không tìm lỗi của người khác, không oán trách, cũng không cần thanh minh. Sự an nhiên đó chính là hạnh của bậc thánh, hoàn toàn trái ngược với cách hành xử của những kẻ tiểu nhân luôn vạch lỗi người.

Thánh và phàm nhìn lỗi lầm khác nhau thế nào?

Ranh giới giữa phàm và thánh nằm ở một điểm đơn giản nhưng rất sâu xa: cách chúng ta đối diện với lỗi lầm. Thầy Thích Chân Quang dạy rằng, người phàm thấy lỗi người thì vui sướng, đem đi rêu rao, bới móc. Người thánh thấy lỗi người thì xót xa, và tìm cách dạy dỗ một cách kín đáo, nhẹ nhàng, không làm tổn thương danh dự.

Ví dụ, nếu thấy một người bạn có tính ích kỷ, người phàm sẽ nói thẳng: “Anh thật là ích kỷ, sống như vậy là tệ lắm!” Nghe xong, người ta sẽ khó chịu và không sửa đổi. Nhưng người thánh sẽ khéo léo: “Tôi cũng có lúc ích kỷ và tôi cũng đau khổ lắm. Tôi thấy anh cũng có cái tốt, nhưng đôi lúc anh còn ích kỷ giống tôi. Chúng ta hãy cùng nhau vượt qua.” Cùng một lời khuyên, nhưng cách nói có tình, có lý, sẽ khiến người nghe thấm thía và muốn thay đổi.

Không chỉ dạy dỗ, bậc thánh còn rất tôn trọng sự tin cậy của người khác. Thầy Chân Quang tâm sự:

Có những lúc thầy nghe những người tâm sự về lỗi lầm trong đời họ. Thầy khuyên nhiều lắm, nhưng sống để bụng, chết đem đi, không bao giờ ai có thể biết được lỗi của người đó nữa. Khi vào tới tay thầy, nó vĩnh viễn chôn xuống nấm mồ.

Sự kín đáo đó là một nghệ thuật, một biểu hiện của lòng từ bi và tôn trọng nhân cách con người.

Người thánh luôn tìm lỗi mình, người phàm luôn bảo vệ cái tôi

Một đặc điểm quan trọng nữa là: bậc thánh luôn tự kiểm điểm mình từng chút, còn người phàm thì chỉ biết binh vực, bào chữa cho mình. Những người tu tập lâu ngày càng thấy mình có nhiều lỗi vi tế bên trong. Họ không tự mãn, mà luôn sợ mình kiêu mạn. Thầy Chân Quang kể về một người học trò hỏi: “Con thấy mình có đủ ba phẩm chất của bậc thánh, nhưng sợ nếu nghĩ mình là thánh thì sẽ kiêu mạng.” Thầy trả lời:

Cái sợ kiêu mạng đó mới chính là dấu hiệu của thánh. Còn cái mà kiêu mạng mà không thấy mình kiêu mạng mà thấy mình hơn người rất thích thú vì cái mình hơn người. Đó là ma, đó là phàm chứ không phải thánh.

Như vậy, con đường tu tập chính là con đường tự thấy lỗi của mình. Cứ mỗi bước đi, ta lại thấy những lỗi tinh vi hơn, sâu xa hơn. Đó không phải là sự khổ đau, mà là dấu hiệu của sự tinh tấn và tỉnh giác. Khi tâm ta ngày càng rỗng lặng, lòng từ bi càng nở hoa, thì ta càng thấy mình nhỏ bé trước vũ trụ bao la.

Hạnh phúc thật sự nằm ở sự chuyển hoá nội tâm

Kinh Pháp Cú dạy ta: Dễ thấy lỗi người, khó thấy lỗi mình. Nhưng nếu ta can đảm nhìn lại chính mình, chắc chắn ta sẽ thay đổi. Hạnh phúc không nằm ở việc chứng minh mình đúng, hay tìm ra lỗi của người khác, mà nằm ở sự chuyển hoá nội tâm. Mỗi ngày, hãy dành vài phút để nhìn lại những gì mình đã làm, những lời nói, suy nghĩ. Đó là cách ta từng bước thoát khỏi cái ngã chật hẹp, để trở thành một con người bao dung và an lạc hơn.

Nguyện cho mỗi chúng ta đều may mắn tìm được con đường trở về với bản tâm thanh tịnh, để sống một đời thật sự có ý nghĩa.