Khi Nghệ Thuật Trở Thành Đạo: Một Góc Nhìn Phật Giáo

Bạn có bao giờ tự hỏi, vì sao cùng là một bữa ăn, có người chỉ nấu cho đủ chất, có người lại làm nên nghệ thuật, và có người còn nâng nó lên thành cả một đạo? Trong bài giảng về "Nghệ thuật", Thầy Thích Chân Quang đã đưa chúng ta đi từ những điều rất đỗi thân quen đến một chiều kích sâu xa: nghệ thuật không chỉ là cái đẹp, mà còn là con đường đưa tâm hồn con người đến gần hơn với sự giác ngộ.

"Cái mà làm khéo léo, làm đẹp lòng nhiều người thì đã trở thành nghệ thuật."

Từ phương pháp đến nghệ thuật: Một bước thăng hoa

Trong đời sống, mọi việc đều cần có phương pháp. Nấu ăn cũng vậy, nói chuyện cũng vậy, may mặc cũng vậy. Nhưng khi chúng ta làm khéo léo hơn, đẹp mắt hơn, khiến người khác thưởng thức và rung động, thì phương pháp ấy đã chuyển hóa thành nghệ thuật. Thầy Thích Chân Quang ví dụ: "Nấu ăn là chúng ta chế biến các món ăn. Cũng nấu ăn, nấu nồi cơm bình thường thì gọi là phương pháp. Nhưng mà nếu nấu thật là ngon mà trang trí những món ăn thật là đẹp mắt... thì gọi là nghệ thuật nấu ăn." Tương tự, nói chuyện đúng ngữ pháp là phương pháp, nói hay và hấp dẫn là nghệ thuật. Nghệ thuật chính là phương pháp được thăng hoa, tỏa sáng bằng sự khéo léo và cảm xúc.

Tại sao nghệ thuật chỉ có ở con người?

Theo Thầy, nghệ thuật xuất phát từ hai nguyên nhân. Thứ nhất là trí thông minh của con người: chúng ta biết phân biệt đẹp – xấu, hay – dở, từ đó thôi thúc sáng tạo. Thứ hai là khi con người có phước, có thời gian rảnh rỗi. Thời xưa, khi con người còn phải quần quật tìm miếng ăn, họ không có thời gian để nghĩ đến cái đẹp. Chỉ khi có bồ lúa dự trữ, khi màn đêm xuống quanh đống lửa, con người mới bắt đầu ca hát, nhảy múa. Thầy nói: "Nghệ thuật chỉ xuất hiện khi mà người ta bắt đầu dư giả." Chính nhờ có phước báu, con người mới có thể chuyển hóa từ nhu cầu sinh tồn sang nhu cầu tinh thần, từ đó nghệ thuật ra đời.

"Nghệ thuật nó là một cái cao cấp hơn phương pháp. Nó làm nhu cầu về tinh thần, về cảm xúc cao hơn của con người."

Khi nghệ thuật trở thành đạo: Cái nhìn của Phật giáo

Bước tiếp theo của nghệ thuật là đạo. Điều đó xảy ra khi người nghệ sĩ không chỉ làm đẹp, mà còn gửi gắm vào đó triết lý, ý nghĩa sâu xa. Thầy chia sẻ ví dụ về người Nhật: họ không dừng ở nghệ thuật cắm hoa, uống trà, mà nâng lên thành hoa đạo, trà đạo, kiếm đạo. "Người Nhật Bản họ sâu sắc họ không có dừng ngang cái thuật nghệ thuật mà họ nâng mọi cái đó lên thành đạo hết." Khi một kiếm thuật gia nhận ra rằng chiến thắng quan trọng nhất là chiến thắng chính mình, kiếm thuật liền trở thành kiếm đạo. Từ đó, mọi hành động nghệ thuật đều trở thành phương tiện để tu tập, chuyển hóa tâm hồn, hướng về sự vô ngã và từ bi.

Âm nhạc: Món quà từ cõi trời?

Trong các loại hình nghệ thuật, âm nhạc có sức hút đặc biệt. Thầy kể rằng trong kinh điển, cõi trời cũng có những vị nhạc thần. Có lần vua Đế Thích muốn đánh thức Đức Phật đang nhập định, bèn nhờ một vị thần âm nhạc tấu đàn. Bài nhạc tình mà vị thần sáng tác có câu: "Anh yêu em như là các vị A La Hán yêu thiền định." Đức Phật nghe xong cũng mỉm cười. Câu chuyện cho thấy âm nhạc có khả năng chạm đến tầng sâu của tâm thức, dù là ở cõi trời hay cõi người.

Nghệ thuật trong đời sống người Phật tử

Vậy người Phật tử nên nhìn nghệ thuật thế nào? Thầy không khuyến khích chúng ta xa rời nghệ thuật, nhưng nhắc nhở rằng nghệ thuật đích thực phải nuôi dưỡng tâm hồn, đưa con người đến gần cái chân, cái thiện, cái mỹ. Nếu nghệ thuật chỉ kích động cảm xúc, gây tham sân si, thì đó chỉ là thuật mà thôi. Hãy dùng nghệ thuật như một phương tiện để chiết phục bản ngã, để vun bồi lòng từ bi, và để thấy được sự diệu kỳ của vô thường trong từng nét vẽ, từng giai điệu. Bởi khi nghệ thuật có triết lý, nó trở thành con đường đến giác ngộ.

Mỗi ngày chúng ta đều có thể thực hành điều này: nấu bữa cơm bằng tất cả tâm tình, cắm lọ hoa với ý niệm quý trọng, hát một bài ca với lòng biết ơn. Hãy để nghệ thuật nuôi dưỡng tâm hồn, và để tâm hồn nuôi dưỡng nghệ thuật. Khi đó, đời sống thường nhật cũng trở thành một tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời, và cũng là con đường tu tập của riêng mình.