Kệ vào thiền và kệ xả thiền: Chìa khóa thân tâm trong từng hơi thở

Chuyện kể rằng, có một Bà-la-môn tên Nguyệt Quang, ngay khi sinh ra đã có một vầng sáng trước bụng lơ lửng như mặt trăng. Ông được người đời tôn thờ như một vị thần từ cõi Phạm Thiên. Thế nhưng, khi bước vào tinh xá của Đức Phật, vầng sáng ấy bỗng dưng tắt lịm. Ngài xin xuất gia, chỉ sau ba ngày quán sát thân mà chứng quả A-la-hán. Câu chuyện này mở ra một sự thật: chìa khóa của thiền định nằm ngay nơi thân tâm thực tại của mình, không phải ở những điều huyền bí.

Hôm nay, xin cùng bạn lắng nghe Thầy Thích Chân Quang giảng giải về bài kệ vào thiền và bài kệ xả thiền mà chúng ta thường tụng tại thiền đường. Tuy chỉ vài câu ngắn ngủi, nhưng ẩn chứa cả một thế trận tu hành.

Kệ vào thiền: Xác định lý vô ngã và lời xin Phật độ

Câu mở đầu của bài kệ vào thiền là: “Xin Phật độ cho con luôn nhớ và hiểu rằng thân tâm chẳng trong trọn.” Nghe thì đơn giản, nhưng Thầy Chân Quang nhấn mạnh rằng đây là một bí ẩn mà người hiểu được thì có chánh kiến, người không hiểu thì tà kiến.

Xin Phật độ cho con phải hiểu một điều là tự mình không làm được điều tốt đẹp. Nếu không có Phật độ, không có Phật gia hộ thầm thầm tự mình không ai làm được điều tốt đẹp cả.

Thầy ví mọi công việc, dù là khoa học, y học, kinh doanh hay nấu ăn, dù tính toán kỹ lưỡng đến đâu, vẫn luôn còn một tham số bí ẩn chi phối thành bại. Người nào nghĩ rằng mình đã biết hết sẽ rơi vào tà kiến. Chính vì vậy, lời xin Phật độ là sự khiêm tốn, là sự nhận diện rằng mình không thể nào tự làm hết được mọi việc.

Sau đó, bài kệ khẳng định ba câu ngắn:

Thân này chẳng phải ta, tâm này chẳng phải ta, chẳng có gì là ta.

Thầy giải thích rằng, ba câu này gieo vào tâm nhân làm thánh. Vì thánh trong đạo Phật là vô ngã. Cứ mỗi lần tụng, lại huân tập thêm một hạt giống thanh kính. Người thấm nhuần ba câu này sẽ tự mở ra tâm hồn, buông bỏ chấp ngã, ích kỷ, đố kỵ.

Trong từng hơi thở: Biết rõ mà khởi lòng tôn kính Phật

Tiếp theo, bài kệ dạy về kỹ thuật thở: “Trong từng hơi thở vào, trong từng hơi thở ra.” Tuy không dùng chữ “biết”, nhưng chữ “từng” đã bao hàm sự biết rõ. Mỗi hơi thở là một sự hiện diện tỉnh giác. Thế nhưng, nếu chỉ dừng ở đó thì tâm rất khô khan, vì vậy bài kệ thêm câu cuối:

Trọn niềm tôn kính Phật.

Vì sao lại cần niềm tôn kính trong thiền? Thầy nhớ lại thời Đức Phật còn tại thế, các bậc A-la-hán và chúng sinh lúc nào cũng khởi lên lòng tôn kính khi nhìn thấy Phật hay các vị thánh. Nhưng bây giờ, ta cách Phật hơn 2500 năm, tâm tôn kính nhạt dần. Chính sự thiếu thốn đó khiến tu hành khó chứng.

Trong từng hơi thở vào, trong từng hơi thở ra trọn niềm tôn kính Phật … nó bù lại cái ta thua thiệt, ta thiếu thốn, ta mất mát so với những người được sống cùng thời của Đức Phật.

Vậy nên, mỗi hơi thở với lòng tôn kính là cách ta tự tạo lại niềm hạnh phúc cao quý mà ta còn thiếu. Nhờ đó, hành giả tu mau đắc đạo hơn.

Kệ xả thiền: Nhớ thân vô thường – chìa khóa mở cánh cửa thiền định

Sau khi xả thiền, bài kệ nhắn nhủ ta:

Nhớ thân này vô thường, nguyện cho chúng sinh khắp chốn luôn biết thân này vô thường.

Không chỉ lúc ngồi thiền, mà khi đi đứng nằm ngồi, làm việc, nghỉ ngơi, nói chuyện, thậm chí đi cầu tiêu, ta cũng phải nghĩ rằng thân này vô thường. Người không hiểu có thấy đây là điều thấp kém, nhưng Thầy khẳng định:

Thân cũng là cái mầm của mọi cái gì ham muốn, tội lỗi, chấp ngã, ích kỷ. Và thân cũng chính là cái cửa ngõ để đi vào thiền định.

Vì sao? Vì thân là nơi duy nhất ta có thể an trú. Khi ta tỉnh giác, ta an trú toàn thân, biết rõ toàn thân, buông lỏng toàn thân. Quán sát thân vô thường, ta tự thấy không có gì là ta. Đó chính là bí quyết tu thiền.

Câu chuyện Nguyệt Quang là một minh chứng: Chỉ cần an trú nơi thân, quán sát thân, vị đó đã chứng A-la-hán sau ba ngày. Thân chính là chìa khóa.

Hai loại tình cảm cao đẹp của người tu

Điểm thú vị là hai bài kệ này tạo nên hai loại tình cảm. Kệ vào thiền là lòng tôn kính đức Phật, kệ xả thiền là lòng yêu thương chúng sinh. Thầy nhấn mạnh:

Ta tu tức là sao? Là không phải khô khan như cây đá mà ta tu là có tình cảm. Nó đậm đà, nó tha thiết, nó mướt mát chứ không phải là khô queo. Một là lòng tôn kính Phật, hai là tình yêu thương chúng sinh.

Vậy người tu không phải là người vô cảm, mà là người có tình cảm cao thượng. Tình cảm ấy dẫn ta đến con đường giác ngộ.

Đạo tâm – Viên ngọc của đời người

Thầy tổng kết rằng, đạo tâm gồm ba yếu tố: sự hiểu biết về giáo pháp, những tình cảm cao quý (tôn kính Phật, thương chúng sinh, yêu kính giáo lý, chư tổ, huynh đệ), và lý tưởng tu hành kiên định. Người có đạo tâm là viên ngọc giữa trần gian.

Hễ phá được cái đạo tâm chúng sinh, từng cái ánh sáng tắt dần … rồi ma quỷ sẽ nổi dậy, sự lừa đảo, sự mưu hại sẽ xuất hiện tràn lan, sự giết chóc, sự áp bức sẽ tràn lan cả cõi đất này.

Và vì thế, ta phải giữ gìn đạo tâm của mình và giúp người khác xây dựng đạo tâm. Đừng nghĩ rằng mình đã giỏi, vì ma vương luôn học hỏi, nghiên cứu tâm lý để phá hoại. Chỉ một lời khen ngọt, một nịnh hót khéo léo có thể làm lung lay niềm tin của ta.

Lời kết

Kệ vào thiền và kệ xả thiền tuy ngắn ngủi, nhưng lại là cả một thế trận tu hành. Hãy để mỗi hơi thở là một lời tôn kính, và mỗi bước chân là một lời nguyện cho chúng sinh. Đó chính là con đường dẫn tới sự an lạc, mở ra cửa thánh ngay trên đời sống này.