Gã cùng tử và gia tài của cha: Vì sao ta cứ đi kiếm ăn trong khổ đau?

Trong một câu chuyện giàu hình ảnh của kinh Pháp Hoa, có một người con rời bỏ người cha giàu có, lang thang từ ấp này sang nước nọ, chỉ để tìm một miếng ăn, miếng mặt. Người cha thì đau đớn khi thấy con mình khổ sở, còn đứa con thì không bước chân vào nhà, chỉ xin được thuê làm việc nặng nhọc. Ông cha buồn bã nghĩ: "Cha mình giàu mà mình không sử dụng được, mình chạy đi kiếm miếng ăn miếng mặt một cách khổ sở." Hình ảnh ấy có quen thuộc không? Có phải chúng ta đôi lúc cũng giống như gã cùng tử đó, có cả một gia tài Phật pháp mà lại đi tìm những thứ vụn vặt, tầm thường?

Gã cùng tử lang thang là ai?

Thầy Thích Chân Quang mở bài giảng về phẩm Tín Giải với một lời cảnh tỉnh: Đôi khi chúng ta có Phật, có Pháp, có Tăng nhưng lại không đến đó học hỏi. Thay vào đó, ta chạy đến xin thầy bói, xem bà đồng cốt, hỏi về tương lai, cầu tài lộc. Nghe một vị tăng khuyên "đừng bận tâm chuyện tương lai, hãy sống an trú trong hiện tại, làm phước mỗi ngày" thì ta thấy nhạt nhẽo, không thỏa mãn. Nhưng nghe một bà thầy bói phán "sang năm làm ăn khá, đi về hướng đông nam gặp tài lộc" thì ta thích mê tít. Đó chính là tâm trạng của gã cùng tử:

"Mình bỏ cái Phật pháp cao siêu mà mình chỉ cầu các lý thuyết thấp kém của ngoại đạo, các triết lý sơ đẳng của các triết gia tầm thường... Đó là gã cùng tử lang thang đó."

Đôi khi ta tìm đến những lời giải thích đơn giản, thần bí, không dựa trên nhân quả, không đưa đến giải thoát. Ta chỉ vì tò mò, hiếu kỳ mà thích những chuyện kỳ lạ, mù quáng chạy theo. Còn giáo pháp vĩ đại của Đức Phật thì ta sợ, ta không cảm nhận nổi, nên cứ mãi lang thang.

Nghĩa vi diệu hơn: Tâm thanh tịnh là gia tài lớn

Ẩn dụ cũng còn một tầng nghĩa tế nhị hơn. Mỗi người chúng ta đều có một kho báu vô giá, đó là tâm thanh tịnh. Nhưng ta thường không nghĩ về nó, không tận hưởng nó. Thay vào đó, ta để cho tâm chạy đông, chạy tây, suy nghĩ chuyện này, chuyện kia, làm mệt mỏi và phiền não. Thầy Chân Quang chỉ rõ:

"Mình không tìm về nơi cái tâm thanh tịnh mà mình đi lang thang vào cái sự suy tư loạn động. Đó là gã cùng tử lang thang. Nơi cái tâm thanh tịnh của mình đó là tài sản lớn, đó là hạnh phúc mênh mông mà mình không có hưởng."

Khi mình chạy theo suy nghĩ, mình thấy ồn ào, bất an. Khi mình ngồi lại, thử lắng tâm một chút, ta mới nhận ra những giây phút tĩnh lặng đó mới thật sự là hạnh phúc. Còn những lúc bận tâm tính toán, suy nghĩ vẩn vơ lại là lúc phiền não.

Tâm thanh tịnh mang lại hạnh phúc và trí tuệ

Nhiều người e ngại rằng ngồi thiền, giữ tâm thanh tịnh là tiêu cực, là trốn đời. Nhưng kỳ thực, một tâm bình an không loạn động lại cực kỳ sáng suốt. Thầy dẫn chứng một anh Phật tử điều hành một cơ sở phức tạp, mỗi ngày phải giải quyết khoảng 200 công việc, mà công việc nào cũng cần giải quyết tức khắc. Nhờ tu tập giữ được tâm thanh tịnh, anh xử lý mọi việc nhạy bén, không cần suy nghĩ lâu.

"Cái người mà tâm thanh tịnh họ rất là thông minh, rất sáng suốt. Cho nên ở đây đạo Phật khuyên chúng ta quay về với nội tâm thanh tịnh thì không có nghĩa là tiêu cực thụ động, mà đây rất là tích cực."

Tâm tĩnh lặng giúp ta có trí tuệ nhìn thấu vấn đề, xử lý công việc nhanh gọn và đúng hướng. Đồng thời, ta có được niềm vui sâu thẳm không phụ thuộc vào tiền tài, vật chất bên ngoài.

Từ bỏ cái ngã để mở lòng thương yêu

Tiến sâu hơn, phẩm Tín Giải chỉ ra rằng dù ta tâm thanh tịnh, nhưng nếu còn chấp ngã, ta vẫn chưa đạt đến đích cuối cùng của Phật pháp. Cái ngã khiến ta ích kỷ, chỉ nghĩ đến bản thân mình, còn lòng thương yêu thì chưa trải rộng. Thầy khuyên ta hãy nhìn mọi người bằng con mắt từ bi, tập thương yêu tất cả chúng sinh:

"Một người mà tập cái lòng từ bi này thuần thục tức là lúc nào cũng vậy, hễ đối trước mọi người lòng luôn luôn khởi lên sự thương yêu thì người đó ngày đêm luôn luôn có chư thiên theo hộ vệ."

Đây là con đường đại thừa: từ bỏ chấp ngã, mở rộng tâm từ bi. Khi không còn thấy cái "ta" nữa, lòng thương yêu lan tỏa khắp pháp giới, không còn giới hạn. Đó mới thực sự là mục đích tối thượng của Phật pháp.

Cảnh giác với lý Bát Nhã: Đừng để mất chí hướng

Trong đoạn kinh, ngài Ma Ha Ca Diếp nói rằng khi quán tưởng mọi pháp đều không, không sanh không diệt, không lớn không nhỏ, thì tâm không còn ưa muốn gì nữa. Đây là lý Bát Nhã, giúp tâm thanh tịnh, nhưng cũng có thể đưa đến thụ động, mất ý chí. Thầy Chân Quang kể câu chuyện một anh Phật tử trí thức tu chứng lý Bát Nhã, thấy cuộc đời như giấc mộng, rồi dần dần không còn mục tiêu nào nữa, kể cả mục đích trong đạo. Thầy cảnh tỉnh rằng người tu Bát Nhã không khéo sẽ mất chí hướng, thụ động, tự cao, cho rằng ai nói gì cũng bác bỏ vì nghĩ mình hiểu sâu.

Điều này rất nguy hiểm. Muốn giữ được sự tinh tấn và lòng từ bi, ta cần đi vào định bằng con đường khác.

Hai con đường vào định: Triết lý hay đạo đức?

Có hai con đường để tâm trở nên thanh tịnh: con đường triết lý (quán chiếu vạn pháp như mộng) và con đường đạo đức (gạn lọc tư tưởng, loại bỏ những suy nghĩ ích kỷ, chỉ giữ lại những suy nghĩ vị tha). Con đường triết lý dễ làm ta mất chí hướng và sinh tự cao. Con đường đạo đức tuy khó hơn nhưng sâu sắc và thực tế hơn. Thầy dạy:

"Mình đi vào định bằng con đường đạo đức. Nghĩa là khi đi vào đạo đức mình sẽ loại bỏ hết những cái tư tưởng mà có mang bóng dáng của sự ích kỷ và mình chỉ chấp nhận những tư tưởng nào thuần với vị tha thôi."

Dù ta đang bị người khác xúc phạm, hay đang muốn được vàng, hay lo cho con cháu, mà thấy những suy nghĩ đó mang bóng dáng ích kỷ, thì ta buông xuống. Ta chỉ giữ lại những nghĩ suy vì lợi ích chúng sinh. Như vậy tâm dần thanh tịnh, và trí tuệ, từ bi cũng được nuôi lớn.

Quý Phật tử thân mến, mỗi người chúng ta đều có một gia tài vô giá, đó là tâm thanh tịnh và tiềm năng giải thoát. Đừng như gã cùng tử lang thang chạy theo những điều nhỏ nhoi, tầm thường. Hãy quay về, lắng nghe tiếng nội tâm, sống an trú trong hiện tại, làm phước, tu tâm, và mở lòng thương yêu tất cả. Như thầy Chân Quang đã nhắc: "Đây là con đường mà gọi là đại thừa. Nên quý Phật tử hãy nhớ cái con đường này, từ bỏ cái ngã chấp của mình mà trải lòng thương yêu chúng sinh." Nhất định, ta sẽ tìm thấy hạnh phúc và trí tuệ ngay trong tâm hồn mình, không cần phải đi tìm kiếm đâu xa.