Đề Bà Đạt Đa: Khi 'kẻ ác' lại là người thầy trên con đường tu tập

Bạn có bao giờ cảm thấy khó chịu vì gặp phải người đối xử tệ bạc, hay gặp những chuyện trái ý khiến bạn muốn buông xuôi? Trong Kinh Pháp Hoa, phẩm Đề Bà Đạt Đa lại dạy chúng ta một bài học ngược đời: những nghịch cảnh ấy có thể chính là người thầy tuyệt vời nhất.

Nghịch cảnh là người thầy

Câu chuyện trong phẩm này kể rằng Đề Bà Đạt Đa, kẻ luôn muốn hại Phật, lại là vị tiên đã dạy Phật giáo lý Đại thừa khi còn là một vị vua. Để cho vị vua ấy học được đạo, vị tiên đã khiến nhà vua phải chịu nhiều cực khổ. Điều lạ lùng này cho thấy: có khi người thầy khắc khe không phải vì ác, mà vì đó là điều cần thiết. TT. Thích Chân Quang giải thích:

"Có những trường hợp mà một vị thầy có vẻ khắc khe, khó khăn đối với người đệ tử không phải là tại vì ông thầy đó ác, ông muốn đầy sách người đệ tử mình... mà sự thật là vì đó là điều cần thiết. Nó là điều cần thiết trên hai nghĩa: thứ nhất là để cho người đệ tử đó hiểu rằng đạo là vô cùng quý giá, không thể xem hời hợt được; thứ hai là cái cảnh khổ đó, cái nghịch cảnh làm cho mình tăng lên sức mạnh tinh thần, tăng lên ý chí."

Chúng ta thấy rõ điều này qua câu chuyện Thiền sư Mã Tổ và ngài Bá Trượng. Khi thấy vịt trời bay qua, Mã Tổ hỏi: "Bay đi đâu?" Bá Trượng trả lời: "Bay đi mất!" Mã Tổ liền nắm mũi kéo đau, rồi hét lớn. Tiếng hét ấy là lời dặn dò ân cần: con đường này không được coi thường, hãy trân quý và giữ gìn. Nhờ đó Bá Trượng đại ngộ. Sự khắc nghiệt của thầy chính là tấm lòng muốn cho học trò thấy rõ giá trị của đạo.

Thuận cảnh và nghịch cảnh đều là bài học

Khi chúng ta phát tâm tu tập, có người gặp thuận duyên: thầy thương, bạn tốt, mọi việc hanh thông. Nhưng có người lại gặp vô vàn chướng ngại. TT. Thích Chân Quang dạy rằng người biết tu thì dù thuận hay nghịch đều tiến đạo; kẻ không biết tu thì cả hai đều khiến thối tâm:

"Nếu biết tu thì thuận cảnh hay nghịch cảnh đều là mình tiến đạo. Còn nếu mình không biết tu: thuận cảnh nó giết mình chết. Mà nghịch cảnh thì nó đẩy mình lui."

Thuận cảnh dễ sinh tự mãn, giải đãi. Nghịch cảnh lại là cơ hội để rèn luyện tinh tấn, kiên nhẫn. Hãy nhớ những vị thiền sư ngày xưa khi bị vua bắt hoàn tục vẫn âm thầm ăn chay tu hành. Họ xem đó là bài học lớn, là động lực để tiến xa hơn. Chúng ta cũng vậy, nếu biết tận dụng nghịch cảnh để vượt lên, phước lành sẽ càng lớn.

Thiện ác không có ranh giới tuyệt đối

Cuộc đời này không ai hoàn toàn thiện hay hoàn toàn ác. Người làm trộm cướp có thể là một đứa con hiếu thảo. Người ngoài mặt rộng rãi nhưng về nhà lại đánh đập vợ con. TT. Thích Chân Quang nhấn mạnh:

"Trên cuộc đời này cái thiện cái ác thật sự nó không có ranh giới rõ rệt. Trong thiện vẫn có ác, trong ác vẫn có thiện."

Người thế gian thường "bới lông tìm vết" – tìm lỗi người khác. Người đệ tử Phật thì ngược lại: khi thấy người xấu, họ tìm cho ra điểm tốt. Nhờ vậy tâm trở nên độ lượng, bao dung. Thiện ác là tương đối. Một cơn lụt dữ dội có thể phá đi nhà cửa, nhưng lại để lại lớp phù sa màu mỡ cho ruộng đồng. Một người hung dữ có thể là ác, nhưng nếu họ hiếu thảo với mẹ, đó là một nét thiện. Hiểu được điều này, chúng ta không vội phán xét, và lòng từ bi được mở ra.

Tin phẩm Đề Bà Đạt Đa là tin những gì?

Đức Phật nói người nào nghe phẩm này mà sinh lòng trong sạch, kính tin không nghi ngờ thì không bị đọa địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Tại sao công đức lớn như vậy? Vì tin phẩm này nghĩa là tin ba điều: thứ nhất, người ác vẫn có thể giúp mình tu tập thành công; thứ hai, thiện ác chỉ là tương đối, không nên chấp một chiều; thứ ba, dù rất ác, vẫn có Phật tánh. Đó là ba điều giúp cho tâm ta rộng lớn, thương yêu tất cả. Và một người có lòng thương yêu chúng sinh thì sẽ không làm hại ai, do đó không có nhân để đọa vào ba đường dữ. Người tin phẩm này sẽ sống một đời thiện lành, thường nghe kinh Phật và tiến tu.

Trí tuệ học hỏi và trí tuệ tự tâm

Trong phẩm, ngài Trí Tích – tượng trưng cho kiến thức tích lũy từ học hỏi – đối thoại với ngài Văn Thù – tượng trưng cho trí tuệ vô sư, tự tâm sáng suốt. Hình ảnh hai vị ngồi trên hoa sen nói chuyện cho thấy cả hai đều cần thiết. TT. Thích Chân Quang dạy:

"Cả hai cần thiết cho chúng ta hết đều bổ sung cho nhau hết... Một cái trí tuệ do kiến thức tích lũy, một loại trí tuệ do cái thông minh sáng tự nhiên. Cả hai đều cần thiết cho người học đạo."

Chúng ta phải vừa trau dồi kiến thức qua kinh sách, nghe giảng, vừa tu tập để tâm thanh tịnh. Trí tuệ tự tâm sẽ ứng đáp nhanh nhẹn, hiểu biết mọi việc mà không cần học trước. Đó là mục tiêu của người tu: có được trí tuệ vô sư, nhưng vẫn phải hành trì bằng cả sự học.

Cuối cùng, xin hãy nhớ rằng người ác cũng có Phật tánh. Hãy nhìn mọi người bằng trí tuệ, không bằng đôi mắt thịt. Khi thấy ai đó làm khổ mình, hãy tự hỏi: "Người này đang dạy tôi bài học gì?" Nghịch cảnh là cơ hội để tu nhẫn nhục, là thầy để thăng tiến. Hãy đến với đạo bằng một tâm đầy bao dung và quyết tâm. Chỉ khi ấy, chúng ta mới thực sự sống theo tinh thần của phẩm Đề Bà Đạt Đa – bản kinh của lòng từ bi và trí tuệ.