Sắc Ấm: Hai bản năng âm thầm điều khiển cuộc đời bạn

Bạn có bao giờ thắc mắc vì sao một người già bảy mươi tuổi vẫn đem vốn ra đầu tư, dù biết mình không còn nhiều năm sống? Hay vì sao có người bị chửi mắng lại cười rạng rỡ, cảm thấy vui vẻ? Câu trả lời nằm trong quy luật tâm lý mà Đức Phật đã dạy qua học thuyết Ngũ Uẩn. Trong bài giảng “Quy luật Tâm lý – Ngũ Uẩn (Phần 2): Sắc Ấm”, Thầy Thích Chân Quang đã mở ra cánh cửa giúp chúng ta hiểu rõ về năm uẩn, bắt đầu từ Sắc Ấm – hình hài của chúng ta – và những bản năng kỳ diệu đang âm thầm chi phối đời sống.

Tâm lý học: Kỹ năng không thể thiếu trong cuộc sống

Con người ai cũng có khả năng nhìn người đoán tính cách, thấy tiếng cười ánh mắt mà biết vui buồn. Nhưng để hiểu sâu về tâm lý chính mình và người khác, ta cần nắm được quy luật của nó. Thầy nhấn mạnh rằng hiểu tâm lý là một kỹ năng sống còn, giúp ta thành công, tránh vấp váp và ứng xử đúng đắn.

“Chúng ta càng hiểu về tâm lý con người, chúng ta càng dễ thành công, đỡ phải vấp váp, đỡ có cái ứng xử sai lầm.”

Không chỉ cho bản thân, hiểu tâm lý còn là phương tiện để giúp người khác vượt qua khổ đau, phiền muộn. Như Thầy chia sẻ, những người làm công tác giáo hóa càng thấu hiểu căn cơ của chúng sinh thì việc thuyết pháp càng dễ thành công. Có khi soạn bài một nơi, đến nơi giảng một nẻo vì tâm lý hội chúng không giống như dự báo. Chính nhờ hiểu tâm lý mà giảng sư có thể ứng khẩu, chạm đến trái tim người nghe.

Bản năng sinh tồn: Vì sao ta cứ muốn sống mãi?

Thân thể chúng ta được cấu tạo từ hàng tỷ tế bào, mỗi tế bào mang một chương trình di truyền khao khát sự tồn tại. Chúng sao chép, nhân bản để tiếp tục sống. Cả cơ thể tạo thành một khuynh hướng mãnh liệt trong tiềm thức – bản năng sinh tồn. Không ai muốn chết, ai cũng muốn tồn tại mãi. Chính vì vậy, một người 72 tuổi đầy bệnh tật vẫn tiếp tục đầu tư, làm ăn lớn; một người nghèo khổ, vất vả vẫn không bao giờ từ bỏ cuộc sống, dù phải chịu đựng vô vàn đau khổ.

“Thẩm sâu trong lòng của con người không ai nghĩ mình sẽ chết và ai cũng muốn cứ tồn tại mãi.”

Bản năng này còn lý giải vì sao cha mẹ thương con vô bờ. Đứa con mang dòng máu, mang gen của cha mẹ, là sự tiếp nối, kéo dài sự tồn tại của cha mẹ. Thầy cũng tiết lộ rằng não mẹ tiết ra nhiều chất khiến mẹ thương con mạnh hơn bố, và chính tình thương mù quáng của mẹ có thể làm con hư. Tất cả đều nằm trong quy luật của Sắc Ấm.

Bản năng hưởng thụ: Cơn đói cảm giác không bao giờ dứt

Ngoài bản năng sinh tồn, hệ thống thần kinh cảm giác của chúng ta luôn khát khao cảm giác. Nó chạy khắp cơ thể và nằm trong não, khiến ta không thể yên khi thiếu vắng kích thích. Khi không có cảm giác, ta thấy trống rỗng, chán ngán, khó chịu. Chính vì thế, con người luôn tìm kiếm cảm giác, dù đó là cảm giác vui hay buồn, miễn là không trống không.

“Miễn phải có cảm giác chứ đừng có trống không.”

Điều này giải thích nhiều hiện tượng nghịch lý. Người ở trong rừng lâu ngày, khao khát giao tiếp đến mức bị người ta chửi mắng vẫn thấy hạnh phúc. Người tập võ, quen với việc bị đòn, một ngày không bị đánh lại thấy nhớ nhung. Đó là cơn đói cảm giác, là bản năng hưởng thụ. Tuy nhiên, nó cũng là con đường dẫn đến sa đọa. Người có nhiều tiền, quyền lực mà không có đạo lý để tu tập thường tìm mọi cách hưởng thụ, kể cả tình dục – một trong những khoái cảm mãnh liệt nhất.

Tình dục – Cục nợ của con người, ranh giới thú – người – thánh

Tình dục là bản năng tự nhiên để duy trì nòi giống, nhưng khi con người biến nó thành công cụ hưởng thụ, nó trở thành con đường tội lỗi. Thầy khẳng định rằng sự kềm chế tình dục là thước đo giữa con người, con thú và bậc thánh:

“Khi nào ta còn kềm chế được tình dục thì ta còn là một con người. Còn khi nào ta buông tuồng về tình dục thì lập tức ta trở thành con thú.”

Người tu sĩ nếu buông tuồng cũng sẽ rơi xuống hàng thú; người tại gia mà sống đứng đắn, chung thủy vẫn giữ được phẩm giá con người. Rất nhiều người mê đắm tình dục do tưởng rằng đó là “của quý”, nhưng thật ra đó là cục nợ. Thầy dạy:

“Nó là cục nợ. Nhớ giùm vậy nha.”

Cuộc đời con người là cuộc đấu tranh giữa phàm, thánh và thú. Nhờ có trí tuệ và đạo lý, ta có thể chế ngự ham muốn, không bị cảm giác lôi kéo. Những bậc thánh đã diệt sạch tham ái không còn cần hưởng thụ dục lạc, nhưng với phàm phu chúng ta, điều đó chỉ có thể đạt được qua tu tập và sự tỉnh thức.

Ánh sáng Phật pháp và con đường chuyển hóa

Pháp Phật giúp ta nhận diện những bản năng đang vận hành trong thân tâm, để không còn là nô lệ của cảm giác. Thầy hướng dẫn rằng con đường thoát khỏi vòng xoáy của hưởng thụ là tu tập, giữ giới luật và kiên trì chuyển hóa. Khi ta đạt đến quả thánh A Na Hàm, cảm giác dục lạc mới thật sự chấm dứt.

“Tìm tàn trong tất cả chúng ta. Cho đến khi nào ta chứng được quả thánh A Na Hàm... thì cảm giác đó mới hết.”

Hãy bắt đầu bằng cách quan sát chính mình trong từng khoảnh khắc. Nhìn ra cơn đói cảm giác, sự sợ chết, và ham muốn hưởng thụ. Nhờ đó, ta không còn bị cuốn theo, mà có thể đứng vững giữa dòng đời đầy cám dỗ. Đó chính là sự tự do, an lạc mà mỗi người đều có thể tìm thấy trên con đường tu tập.