Công bằng không phải là đồng đều: Góc nhìn của Phật giáo

Bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao có người sinh ra đã giàu có, kẻ khác lại nghèo khó? Và một xã hội “công bằng” thực sự thì trông như thế nào? Trong bài giảng đầu năm, TT. Thích Chân Quang đã đưa ra một câu trả lời khiến nhiều người phải giật mình: Công bằng và đồng đều là hai khái niệm hoàn toàn trái ngược nhau.

Sự hiểu lầm về “công bằng”

Chúng ta thường đòi hỏi sự công bằng, nhưng có mấy ai hiểu đúng nghĩa của nó? Thầy Chân Quang dẫn ví dụ: Trong gia đình, cha mẹ thương con cái đồng đều theo nguyên tắc, nhưng khi con cái lớn lên, đứa ngoan, đứa hư có đóng góp khác nhau. Nếu cứ đối xử với cả hai như nhau, đứa con ngoan sẽ thấy bất công. Đó chính là lý do vì sao thầy nói:

Cái chữ công bằng nó khác với chữ bằng phẳng. Hai cái đó khác nhau rất xa, thậm chí nó ngược hẳn nhau luôn.

Trong công ty, người giỏi và người kém không thể nhận lương như nhau. Đối xử công bằng nghĩa là người làm được việc phải được ưu đãi hơn. Nếu ai cũng như ai, xã hội sẽ tê liệt.

Công bằng theo luật nhân quả

Đạo Phật dạy rằng mọi hành động đều có kết quả tương ứng. Người bỏ ra công sức tốt hơn đương nhiên phải nhận được ưu đãi hơn. Đó chính là công bằng theo nhân quả.

Người có bỏ ra công sức tốt hơn thì người đó phải được ưu đãi hơn. Còn cái người mà không đem lại cái điều tốt đẹp cho cuộc đời này, thậm chí phá hoại thì không được ưu đãi, thậm chí phải bị ngược đãi, bị bạc đãi.

Tuy nhiên, nếu áp dụng cứng nhắc, xã hội sẽ rơi vào vòng xoáy phân hóa.

Hệ quả không ngờ của xã hội công bằng

Khi người tài, người có sức khỏe, thông minh, giàu có được ưu đãi, họ sẽ ngày càng nắm giữ vị trí quan trọng. Ngược lại, những người kém may mắn sẽ bị bỏ lại phía sau. Xã hội bị chia thành hai giai cấp: thượng lưu và đáy xã hội. Tình trạng này dẫn đến bất mãn, đấu tranh giai cấp, thậm chí nổi loạn.

Sự chênh lệch này còn tạo ra những hệ lụy sâu xa:

• Người giàu càng giàu vì có nhiều vốn và cơ hội đầu tư.
• Người nghèo càng nghèo vì không có điều kiện học tập và phát triển.
• Sự bất công mới lại nảy sinh từ chính cái “công bằng” ban đầu.

Những người đó lần lần chiếm hết những vị trí trọng yếu trong xã hội và lấy hết mọi sự ưu đãi của xã hội. Để lại xã hội phần lớn như người gì? Sức khỏe kém, ít học, đầu óc không thông minh, đạo đức kém, mặt xấu, gốc gia đình nghèo thì người đó lần lần không làm được việc gì hết.

Thậm chí ở các nước giàu như Mỹ, người ta thản nhiên để hàng ngàn người vô gia cư ngoài đường, trong khi Việt Nam nghèo hơn lại cố gắng xây nhà tình thương. Thầy đặt câu hỏi: Xã hội nào mới thực sự công bằng?

Đồng đều: Một cạm bẫy khác

Nếu ta chọn sự đồng đều, ai cũng được trả lương như nhau, chẳng ai chịu bỏ công sức ra nỗ lực. Xã hội sẽ sụp đổ vì tê liệt. Thầy ví von: 2+2=4, 4+2=6, 6+2=8... nhưng 8+2=0? Đường nào cũng có cái giá của nó.

Đồng đều để cho xã hội bằng nhau hết thì không ai cố gắng làm việc. Ta thấy rằng cái sự đồng đều làm xã hội sụp đổ rồi. Cái công bằng đưa đến xã hội chênh lệch, giàu quá và nghèo quá.

Góc nhìn Phật giáo: Không chọn cực đoan, hướng đến cõi Phật

Đức Phật dạy rằng cả công bằng và đồng đều đều là những khái niệm thế gian, mang trong mình sự bất toàn. Cái nhìn Phật giáo không dừng lại ở việc phân phối của cải, mà là chuyển hóa tâm thức. Khi mỗi người biết tu tập, buông bỏ tham sân si, xã hội tự nhiên sẽ an lạc. Trong bài giảng, thầy nhắc lại bài thơ của vua Trần Nhân Tông về cõi Phật và cõi xuân:

Kiếp người một hơi thở, tình đời đôi dòng lệ. Cung ma ồn náo lắm, cõi Phật vui nào hơn.

Đây chính là lời cảnh tỉnh để ta nhìn vào trong tâm, trân quý những giá trị tâm linh, và hướng về nơi an bình thật sự.

Thầy không dạy ta chọn đồng đều hay công bằng, mà dạy ta sống trí tuệ và từ bi. Xã hội lý tưởng không nằm ở chính sách, mà nằm trong phẩm hạnh của mỗi con người. Hãy bắt đầu từ hơi thở này, từ suy nghĩ này, để mỗi hành động đều lành mạnh, để nhân quả tự nhiên tạo nên một xã hội mà ta gọi là “cõi Phật cõi xuân”.