Con người có thật sự cần tôn giáo trong thời đại khoa học?

Tôi nhớ câu chuyện của một nhà văn Nhật: Trong một vùng chiến tranh loạn lạc, một cô gái ngồi bên đường, không thể di tản. Lần lượt có người nông dân, thương gia, cho đến một người tàn tật đi chậm chạp đến ngỏ ý bảo bọc cô. Cô không hỏi họ là ai, mà chỉ hỏi: “Phía sau còn ai không?” Khi biết còn người, cô đều từ chối. Mãi đến khi người cuối cùng nói anh là người chậm chạp nhất, không còn ai phía sau, cô mới đứng dậy theo anh. Câu chuyện nhỏ này nói lên tâm lý con người: ta không bao giờ thỏa mãn hoàn toàn với hiện tại, mà luôn khao khát một tương lai tốt đẹp hơn.

Điều đó dẫn đến một câu hỏi lớn: Giữa thời đại khoa học kỹ thuật hiện đại, vì sao con người vẫn tìm về tôn giáo? Thượng tọa Thích Chân Quang trong bài giảng “Tôn giáo (2)” đã đưa ra nhiều góc nhìn sâu sắc, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nhu cầu tâm linh này.

Tôn giáo – người bạn đồng hành từ thuở khai sinh

Từ xa xưa, khi con người còn sống trong các bộ tộc nhỏ, tín ngưỡng đã xuất hiện như một công cụ để giải thích về nhân sinh, vũ trụ và đưa ra những bài học đạo đức. Thượng tọa Chân Quang nói:

Ngày xưa khi con người còn sống ở những bộ tộc nhỏ thì họ đã có xuất hiện cái tín ngưỡng mà tín ngưỡng như là một sự giải thích về nhân sinh, về vũ trụ và cung cấp cho con người cái cách để đối xử, để sống với nhau trong cuộc đời này.

Lúc đó, tín ngưỡng đóng vai trò như một khoa học sơ khai, giúp con người hiểu thế giới. Và quan trọng hơn, nó còn dạy con người cách sống ngay thẳng, yêu thương nhau. Nhờ hai giá trị to lớn đó, tôn giáo đã được con người biết ơn và tôn trọng, tồn tại đến ngày nay.

Khoa học có thay thế được tôn giáo?

Ngày nay, khoa học đã tiến bộ vượt bậc, nhưng vẫn còn những điều con người chưa thể giải thích. Thượng tọa nhận xét:

Những điều mà khoa học tìm thấy trong cuộc sống này chưa đủ thỏa mãn con người chưa đủ nên người ta đã vẫn tiếp tục tìm cái lời giải thích phía trong tôn giáo.

Con người luôn khao khát đi tận cùng sự thật. Khi khoa học còn bỏ ngỏ nhiều câu hỏi về cuộc sống sau cái chết, về ý nghĩa của sự tồn tại, tôn giáo vẫn đóng vai trò là nơi con người gửi gắm niềm tin và hy vọng.

Một lời hứa hẹn, một cái giá phải trả

Thượng tọa cũng chỉ ra một tâm lý quan trọng: con người thường bị thu hút bởi những lời hứa hẹn ở tương lai. Tôn giáo không chỉ hứa hẹn hạnh phúc ở đời này, mà còn hứa hẹn một đời sau tốt đẹp. Trích lời Thượng tọa:

Tôn giáo hứa hẹn là nếu mình đến với tôn giáo thì sau khi chết có khi mình được lên thiên đường. Mình sống một cuộc sống cực kỳ sung sướng. Mà trên thế gian này dù giàu cỡ nào cũng không thể tìm thấy được.

Đây chính là lý do khiến nhiều người chọn một tôn giáo. Nhưng cũng chính từ đây, không ít giáo phái đã lợi dụng lòng tin của con người để trục lợi. Thượng tọa cảnh tỉnh:

Chúng ta đến với đạo, chúng ta dâng cúng tiền thật Phật thật, nhận lại một lời hứa. Tiền thật để đi mua cái lời hứa chính là cái chỗ này mà nhiều khi tôn giáo bị phê phán.

Vì vậy, mỗi người cần tỉnh táo để nhận diện những tôn giáo lệch lạc, đồng thời xây dựng niềm tin của mình trên một nền tảng sáng suốt.

Tôn giáo và sự bành trướng trong xã hội

Có nhiều cách để một tôn giáo trở thành lực lượng lớn trong xã hội. Thượng tọa nêu ra các hình thức: truyền theo gia tộc, khuyến khích sinh đẻ, dùng hôn nhân để thu hút tín đồ, hay thậm chí dùng vũ lực. Đặc biệt, Phật giáo có một nét riêng:

Đạo Phật không có cái việc mà buộc đứa trẻ theo đạo từ lúc mới sinh, lớn lên tự nó ý thức. ... Ở đây không có ý nghĩa là mình giành giật tín đồ mà ở đây mình khẳng định rằng đạo Phật là chân lý. Mình không nỡ là mình hưởng được cái chân lý này mà không cho con cái mình hưởng.

Có những tôn giáo dùng vũ khí để truyền đạo, gây ra nhiều tai họa. Thượng tọa nhắc đến việc Hồi giáo đã từng thảm sát Phật giáo tại Ấn Độ vào thế kỷ 13. Đây là một lời cảnh giác và cũng là lời nhắc nhở người Phật tử phải có ý thức bảo vệ và truyền bá chánh pháp.

Cạm bẫy của trí tuệ khi đứng trước vinh quang

Một trong những đề tài thú vị trong bài giảng là sự nguy hiểm khi một người có nhiều tín đồ bị lạc vào danh lợi và chính trị. Thượng tọa chia sẻ kinh nghiệm:

Mình có thể chịu đựng được nhiều điều. Ví dụ trong tai họa, trong sự khinh bỉ, trong sự vu khống, trong cái nói xấu người khác, mình bình thản chịu đựng. Nhưng mà trước cái sự hâm mộ của người khác, tâm mình biến động liền. Nên cái sự hâm mộ của người khác nó nguy hiểm hơn, nó phá mình mạnh mẽ hơn là cái sự mắng chửi, cái sự nói xấu của người khác.

Đây là bài học quý giá cho bất cứ ai, đặc biệt là những người tu tập, khi tạo được nhiều công đức và được người khác tôn kính phải luôn cầu Phật gia hộ để tránh tâm tự hào, ngã mạn.

Chân lý chỉ có một – Không thể dung hòa

Giữa muôn vàn tôn giáo, đâu là lẽ thật? Thượng tọa khẳng định:

Chân lý chỉ có một, không thể có hai ba. Trong vũ trụ này là như vậy.

Điều này dẫn đến những điểm khác biệt không thể dung hòa giữa Phật giáo và các tôn giáo khác, ví dụ như quan điểm về Đấng Tạo Hóa. Thượng tọa nhắc lại một cuộc trò chuyện với một vị thầy theo đạo Mẫu: “Ai tạo ra Phật?”. Ngài đã trả lời:

Đức Phật thành Phật là do chính công đức tu hành của ngài từ vô lượng kiếp mà thành. Còn lời nói có một đấng nào đó tạo Phật là lời nói khổn láo.

Lời dạy này khích lệ người Phật tử tin tưởng vào công đức của chính mình, bởi mỗi người đều có thể tu tập và đạt được giác ngộ, không cần dựa vào một đấng tạo hóa nào.

Nguyện cho mỗi người con Phật luôn thắp sáng niềm tin vào chân lý, sống theo nhân quả và giác ngộ trong mỗi hành động.