Con kiến và cái cổng Niết-bàn: Tự lực hay tha lực?

Có một con kiến muốn đi từ sau chùa ra trước cổng. Nó bò mãi cả ngày mới đến nơi. Nhưng nếu nó biết đeo vào chân một người, thì người đó chỉ cần vài bước là đến cổng, con kiến nhảy xuống chỉ trong chớp mắt. Hình ảnh ấy khiến ta liên tưởng đến việc tu hành: Chúng ta bò một mình hay bám theo chân Bồ Tát?

Tự lực là gì? Tha lực là gì?

Trong Phật pháp, tự lực là dựa vào sức mình để tu, tin rằng chỉ có nỗ lực của chính mình mới dẫn đến giác ngộ. Tha lực là nhờ vào sự gia hộ của chư Phật, chư Bồ Tát, chư thiên. Hai con đường ấy thoạt nghe như đối lập, nhưng Thầy Thích Chân Quang chỉ ra rằng, nếu hiểu một cách cực đoan, cả hai đều sai lầm.

“Thật ra không phải vậy. Nếu không có Phật dìu, không ai đi được cả. Nhưng cái Phật dìu ấy lại bị Phật giấu đi. Vì nói ra không hay.”

Thầy mở đầu câu chuyện bằng sự bất ngờ: Tuy Phật dạy “tự mình thắp đuốc lên mà đi”, nhưng nếu chỉ có tự lực, liệu ta có đi được chăng? Và nếu chỉ trông chờ tha lực, cũng không thể tiến xa. Sự thật là tu hành phải có cả hai, và hai lực này hỗ trợ nhau.

Bẫy của tự lực: Kiêu mạn và ngã mạng

Người tu theo tự lực thường có ý chí phi thường, không ỷ lại. Đó là đức tính tốt. Nhưng chính đức tính ấy có thể biến thành cái bẫy: kiêu mạn. Thầy kể về hai đứa con của một đại gia. Một đứa có bản lĩnh, không ỷ lại bố, nhưng lại ngang tàng đến mức từ chối nhận gia tài; một đứa thì ỷ lại, nhão nhớt, cũng không xứng đáng. Cả hai đều không được giao gia tài. Người được chọn lại là một người con nuôi – biết nỗ lực, biết nương tựa vào bố, biết giữ gìn và phát huy sự nghiệp.

“Cái tự lực, cái siêng năng, cái ý chí, cái tinh tấn là một phẩm chất quý nhưng nó cũng gợi cái ngã mạng khởi lên.”

Trong đời sống, ta thấy không ít Phật tử siêng năng công quả, tới chùa lo việc thầy, nhưng vì tự thấy mình giỏi mà lên mặt, làm mất lòng người khác, khiến đạo tràng xào xáo. Họ làm việc tốt nhưng lại gieo nghiệp ngã mạn, mất hết công đức. Người khôn ngoan là người vừa tinh tấn, vừa khiêm hạ, biết giữ gìn cái tâm mềm mại và thương yêu.

Bẫy của tha lực: Ỷ lại và những ảo tưởng

Người tu theo tha lực thường nghĩ rằng chỉ cần cầu nguyện Phật, mọi việc như bệnh tật, nghèo khổ, phiền não đều sẽ tiêu tan. Nhưng Phật không ban phát như vậy, nhất là với tiền bạc. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh:

“Tiền nó thuộc về nhân quả. Nhân quả căn bản quá. Cái căn bản của nhân quả là tiền.”

Nghe có vẻ khắc nghiệt, nhưng chính là sự thật. Cướp tiền của người ta phải trả, không thể xin lỗi mà xong. Nghiệp nghèo phải trả bằng cách làm phước, không có con đường nào khác. Cũng vậy, để về cõi Phật, ta phải là Bồ Tát – người có phẩm hạnh cao cả, được chư thiên và cả con người chung quanh công nhận. Chỉ cầu nguyện suông mà không tu hành, không tạo công đức, thì cổng Niết-bàn không có chỗ cho ta.

“Bởi vì niết bàn không có chứa kiến.”

Con đường của người con nuôi: Vừa tự lực, vừa tha lực

Người con nuôi trong câu chuyện không phải là một người hoàn hảo, nhưng anh ta biết vững vàng. Anh ta nỗ lực hết mình, nhưng luôn có lòng biết ơn và nương tựa bố. Anh ta cũng chính là người Phật tử đang ngồi trong chùa hôm nay, vừa siêng năng công quả vừa biết khiêm nhường, cầu nguyện và thực hành.

“Mà chính cái tự lực khiến cho cái tha lực đến với mình, mà nhờ có tha lực mà cái tự lực mình được thành tựu hiệu quả. Hai cái đó hỗ trợ nhau.”

Vì vậy, mỗi chúng ta hãy nhìn lại chính mình. Đừng quá khích trong việc tự sức mình, cũng đừng trông chờ phép màu bên ngoài. Hãy ráng làm việc thiện, ráng tu tập, đồng thời biết kính lễ Phật, biết nương tựa chư Bồ Tát. Khi ấy, cánh cửa Niết-bàn mới thật sự mở ra cho ta.

Bài giảng của Thầy Thích Chân Quang là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà sâu sắc: Tu hành không phải là cuộc chạy đua giữa tự lực và tha lực, mà là sự hòa hợp viên mãn của cả hai. Chúng ta hãy bắt đầu thực hành ngay hôm nay, trong từng hành động nhỏ, từng lời nói, ý nghĩ. Để rồi khi đứng trước cổng Niết-bàn, ta sẽ không còn là con kiến bé nhỏ, mà là một vị Bồ Tát đủ tự tin để bước vào.